Giáo án Thảo luận về một vấn đề trong đời sống (Hình thành lối sống tích cực trong xã hội hiện đại)

Huy động kiến thức nền về cách trao đổi ý kiến trong nhóm; nhận ra kiên trì không đồng nghĩa với lặp lại máy móc và phản hồi phải dựa trên căn cứ.

GV trình bày tình huống nguyên gốc: nhóm trồng cây làm cây héo sau một tuần. Một bạn muốn lặp nguyên cách tưới cũ vì cho rằng kiên trì là không đổi phương pháp; bạn khác đề nghị kiểm tra đất và điều chỉnh lượng nước. HS thảo luận cặp đôi trong 2 phút và trả lời ba câu hỏi: (1) Hai bạn đưa ra phương án nào? (2) Căn cứ của mỗi phương án là gì? (3) Điều gì còn thiếu để kết luận nguyên nhân cây héo?

Dự kiến HS ghi được: (1) Phương án 1: lặp nguyên cách tưới cũ, vì cho rằng kiên trì là không đổi phương pháp. Phương án 2: kiểm tra đất và điều chỉnh lượng nước. (2) Căn cứ của phương án 1 là quan niệm về sự kiên trì; căn cứ của phương án 2 là việc cần kiểm tra thực tế trước khi thay đổi. (3) Còn thiếu thông tin về độ ẩm đất, khả năng thoát nước và điều kiện nắng; một tuần héo chưa đủ để xác định nguyên nhân.

Nêu được khái niệm luận điểm nói; xác định được luận điểm được phát biểu sớm và các dấu hiệu chuyển ý trong kịch bản thảo luận.

HS đọc kịch bản thảo luận nguyên gốc (lời người điều phối, An, Bình) và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: với mỗi lượt lời, tìm (a) luận điểm được phát biểu sớm, (b) dấu hiệu chuyển ý, (c) dữ kiện hoặc giới hạn được nêu. Đọc kèm mục Khái niệm: luận điểm nói là ý chính được phát biểu sớm, có dấu hiệu chuyển ý để người nghe theo dõi.

Dự kiến HS điền được: Người điều phối – luận điểm sớm: 'Mỗi người nêu phương án và căn cứ, không quy lỗi cá nhân'; dấu hiệu: 'Mục tiêu chung là cây sống khỏe, nhưng ta chưa có kết quả kiểm tra đất hay ánh sáng'; giới hạn: chưa có kết quả kiểm tra. An – luận điểm: giữ lịch chăm để không bỏ cuộc, nhưng giữ mục tiêu không có nghĩa tưới cùng lượng; dấu hiệu chuyển ý: 'Tuy vậy'; giới hạn: một tuần héo chưa xác định nguyên nhân. Bình – luận điểm: cần theo dõi nhưng đổi cách liên tục có thể gây khó xác định tác dụng; dấu hiệu chuyển ý: 'nhưng'; câu hỏi: 'Liệu nhóm có đang kết luận quá nhanh rằng cách cũ sai không?'. An – dấu hiệu: 'Tôi không đề nghị đổi ngẫu nhiên'; Bình – dấu hiệu: 'Vậy tôi đề nghị...'. Kết luận HS rút ra: luận điểm nói được nhận ra qua vị trí sớm và các từ chuyển ý; mọi nhận xét phải dẫn được dấu hiệu cụ thể trong ngữ liệu.

Giải thích được vai trò của việc ghi luận điểm, bằng chứng và câu hỏi khi nghe; thực hiện được phản hồi nhắc đúng ý người nói trước khi hỏi, bổ sung hoặc phản biện.

GV yêu cầu HS nghe (đọc) lại lượt lời của Bình ở phần 'Bạn đúng ở chỗ...' và của An, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 2 (phiếu nghe): luận điểm, một bằng chứng, một câu hỏi kiểm tra phạm vi. Tiếp theo, mỗi nhóm viết một lượt phản hồi có căn cứ theo mẫu: nhắc đúng ý người nói, rồi hỏi về giới hạn bằng chứng, không công kích cá nhân.

Dự kiến phiếu nghe đúng: Luận điểm: Kiên trì là giữ mục tiêu cây khỏe và điều chỉnh cách chăm theo bằng chứng, không lặp máy móc. Bằng chứng: Cây héo sau một tuần nhưng chưa biết độ ẩm, thoát nước, nắng. Câu hỏi kiểm tra phạm vi: Chỉ thấy cây héo có đủ biết cần tăng nước không? Lượt phản hồi mẫu: 'Bạn nói đúng rằng một tuần héo chưa xác định nguyên nhân. Chỉ thấy cây héo đã đủ kết luận cây thiếu nước và cần giữ nguyên cách tưới chưa?' Kết luận HS rút ra: phản hồi có căn cứ phải nhắc đúng ý trước, hỏi đúng vào giới hạn của bằng chứng, và tránh nhận xét về con người.

Vận dụng được ba công cụ để làm bài tập ngắn (ghép, đúng sai, chọn phương án, sắp xếp quy trình) và soạn được lời mở đầu có dấu hiệu chuyển ý.

Phần A (8 phút, làm cá nhân rồi đối chiếu theo cặp): (1) Ghép khái niệm với nội dung: Luận điểm nói – Ý chính được phát biểu sớm, có dấu hiệu chuyển ý để người nghe theo dõi; Lắng nghe chủ động – Ghi luận điểm, bằng chứng và câu hỏi thay vì chỉ chờ đến lượt nói; Phản hồi có căn cứ – Nhắc đúng ý người nói trước khi hỏi, bổ sung hoặc phản biện, không công kích cá nhân. (2) Cách làm phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu: A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận; B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế; C. Bổ sung điều chưa được kể như sự kiện đã chắc chắn xảy ra; D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết. (3) Đánh giá: a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt; b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố. (4) Xếp quy trình tạo sản phẩm có căn cứ: xác định nhiệm vụ và người nghe; chọn dữ kiện, ghi rõ phạm vi nguồn; tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; đối chiếu tiêu chí để sửa.
Phần B (12 phút, làm theo cặp): Soạn lời mở đầu và hai dấu hiệu chuyển ý cho bài trình bày về kiên trì không phải cố chấp.

Phần A: (1) Luận điểm nói – nội dung 1; Lắng nghe chủ động – nội dung 2; Phản hồi có căn cứ – nội dung 3. (2) Đáp án A: phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. (3) a) Đúng; b) Sai: chi tiết giả định không được đổi thành kết quả nghiên cứu. (4) Thứ tự: xác định nhiệm vụ và người nghe → chọn dữ kiện, ghi phạm vi nguồn → tổ chức nhận định và giải thích → đối chiếu tiêu chí để sửa.
Phần B – mẫu tham khảo: Kính chào thầy cô và các bạn. Vấn đề chúng tôi muốn trao đổi là: kiên trì là giữ mục tiêu cây khỏe và điều chỉnh cách chăm theo bằng chứng, không lặp máy móc. Chuyển ý 1: Trước hết, xin xét căn cứ cụ thể: cây héo sau một tuần nhưng chưa biết độ ẩm, thoát nước, nắng. Chuyển ý 2: Sau khi xem căn cứ, chúng ta cần kiểm tra giới hạn qua câu hỏi: chỉ thấy cây héo có đủ biết cần tăng nước không?

Tạo được bài nói có căn cứ về một vấn đề lối sống tích cực trong xã hội hiện đại; thực hiện lượt hỏi đáp có phản hồi thực chất; tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

Mỗi nhóm 4 HS chọn một tình huống thực tế liên quan đến lối sống tích cực (ví dụ: cách duy trì thói quen học tập khi chưa thấy kết quả ngay). Nhóm xác định người nghe, nêu luận điểm sớm, chọn ít nhất một dữ kiện và ghi rõ phạm vi (đã biết, chưa biết). Mỗi nhóm trình bày trong 3–5 phút, các bạn lắng nghe và ghi luận điểm, bằng chứng, câu hỏi, sau đó hỏi đáp trong 2 phút. Người nghe chấm theo Phiếu học tập số 3; không chấm tự động.

Sản phẩm gồm: (1) Kịch bản bài nói 3–5 phút có lời mở đầu, hai dấu hiệu chuyển ý và phần kết; (2) Một lượt hỏi và một lượt trả lời có phản hồi thực chất về giới hạn bằng chứng; (3) Phiếu chấm theo tiêu chí với điểm tối đa 1 điểm: vấn đề và phương án rõ (0,2); dữ kiện đúng tình huống, không giả làm thực nghiệm (0,25); có ý kiến khác và đáp thực chất (0,25); tổng hợp điểm thống nhất, điểm cần kiểm tra và việc đề xuất (0,2); lượt lời, tôn trọng, thời lượng (0,1).