Giáo án Viết bài văn nghị luận về một vấn đề xã hội (Hình thành lối sống tích cực trong xã hội hiện đại)

Huy động hiểu biết nền về cách phân biệt kiên trì với cố chấp; xác định nhiệm vụ viết bài nghị luận về đề Kiên trì không phải cố chấp.

GV trình bày tình huống: nhóm trồng cây làm cây héo sau một tuần; một bạn muốn tiếp tục tưới đúng cách cũ vì cho rằng kiên trì là không đổi phương pháp; bạn khác đề nghị kiểm tra đất và điều chỉnh lượng nước. HS trả lời ba câu hỏi: (1) Mục tiêu chung của nhóm là gì? (2) Cây héo cho ta biết điều gì và chưa cho ta biết điều gì? (3) Theo em, đâu là kiên trì và đâu là cố chấp trong tình huống này? Lưu ý: tình huống là ngữ liệu luyện tập có tính giả định, không phải kết quả khảo sát thực tế.

• Mục tiêu của nhóm: cây sống khỏe, phát triển bình thường.
• Cây héo là dấu hiệu cần quan sát và kiểm tra; chưa đủ để kết luận là thiếu hay thừa nước, cũng chưa đủ để bỏ cuộc.
• Kiên trì là bền bỉ với mục tiêu; cố chấp là giữ nguyên cách làm dù đã có dấu hiệu sai, không chịu kiểm tra.
• Nhiệm vụ: viết bài nghị luận về đề Kiên trì không phải cố chấp, có luận điểm, bằng chứng, phản biện và kết luận.

Nêu được khái niệm luận điểm trung tâm; xác định được luận điểm định hướng toàn bài và kiểm tra được bằng lí lẽ, dẫn chứng.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1, phần A. Nhóm đọc lại đề Kiên trì không phải cố chấp và tình huống nhóm trồng cây, sau đó trả lời: (1) Ý kiến nào có thể làm luận điểm trung tâm của bài? (2) Luận điểm ấy có kiểm tra được bằng lí lẽ và dẫn chứng không? Cho ví dụ dấu hiệu trong tình huống. (3) Vì sao luận điểm không nên chỉ là “Kiên trì là tốt”? GV chiếu ví dụ trên NeoEdu để so sánh.

• Luận điểm trung tâm đề xuất: kiên trì là bền bỉ với mục tiêu, còn linh hoạt đổi phương pháp khi có bằng chứng; kiên trì không đồng nghĩa với lặp lại mọi cách làm cũ.
• Dấu hiệu trong tình huống: cây héo sau một tuần (tín hiệu cần kiểm tra); việc kiểm tra đất và điều chỉnh lượng nước (hành động có căn cứ); việc tưới như cũ mà không kiểm tra (chưa phải kiên trì có hiểu biết).
• Luận điểm không nên chỉ là “Kiên trì là tốt” vì quá chung, không định hướng được cách lập luận và không kiểm tra được bằng dẫn chứng.
• Khái niệm cần ghi: luận điểm trung tâm là ý kiến định hướng toàn bài và có thể được kiểm tra bằng lí lẽ, dẫn chứng.

Giải thích được vì sao một chi tiết hỗ trợ luận điểm, thay vì chỉ kể hoặc liệt kê; phân biệt dữ kiện với cách lí giải.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1, phần B. Nhóm lập bảng gồm ba cột: chi tiết trong tình huống; luận điểm được chi tiết hỗ trợ; vì sao chi tiết đó có tác dụng (không chỉ kể lại). Các chi tiết gợi ý: cây héo sau một tuần; bạn A lặp lại cách tưới cũ; bạn B đề nghị kiểm tra đất và điều chỉnh lượng nước; nhóm nhờ hướng dẫn và ghi lịch chăm sóc. Nhóm ghi nhãn “giả định” cho các chi tiết của tình huống.

• Chi tiết “cây héo sau một tuần” hỗ trợ luận điểm: héo là tín hiệu cần kiểm tra, chưa xác định thiếu hay thừa nước; vì vậy không nên kết luận vội và cũng không nên bỏ cuộc ngay.
• Chi tiết “bạn A lặp lại cách tưới cũ” hỗ trợ luận điểm: đây là ví dụ của việc giữ phương pháp cũ dù có dấu hiệu bất thường, tức là cố chấp chứ không phải kiên trì có hiểu biết.
• Chi tiết “kiểm tra đất và ghi lịch chăm sóc” hỗ trợ luận điểm: hành động có căn cứ, có theo dõi, cho thấy sự bền bỉ gắn với hiểu biết.
• Phân biệt: dữ kiện là tình huống đã nêu; cách lí giải là điều HS rút ra. Mọi chi tiết đều là giả định, không phải kết quả nghiên cứu.

Giải thích được cách phản biện có căn cứ: xem cách hiểu khác, chấp nhận phần hợp lí và chỉ rõ giới hạn của cách hiểu đó.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 1, phần C. Giả sử có người cho rằng: “Đổi cách làm sau thất bại đầu tiên là thiếu kiên trì.” HS thực hiện: (1) Chỉ ra phần hợp lí trong ý kiến này. (2) Chỉ ra giới hạn của ý kiến này. (3) Viết 3–4 câu phản biện có căn cứ, kèm dấu hiệu trong tình huống.

• Phần hợp lí: kiên trì quả thật đòi hỏi bền bỉ, không bỏ cuộc khi gặp khó khăn đầu tiên.
• Giới hạn: một thất bại đầu chưa đủ dữ liệu để kết luận; đổi cách làm có căn cứ, sau khi đã kiểm tra, không phải là thiếu kiên trì; kiên trì giữ mục tiêu chứ không giữ nguyên phương pháp.
• Đoạn phản biện mẫu (diễn đạt tự do): Có ý kiến cho rằng đổi cách làm là thiếu kiên trì. Nhận định này đúng khi việc đổi diễn ra ngẫu nhiên, vội vàng. Tuy nhiên, khi cây héo đã được kiểm tra đất và điều chỉnh có căn cứ, việc đổi phương pháp là bước theo đuổi mục tiêu, không phải bỏ cuộc.

Lập được dàn ý theo vấn đề, nêu dữ kiện cho từng phần; viết được một đoạn thân bài có dữ kiện, lí giải và câu chuyển.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ 1: lập dàn ý cho đề Kiên trì không phải cố chấp, ở mỗi phần ghi ý chính và dữ kiện sẽ dùng (dữ kiện gợi ý: nêu kiên trì ở mục tiêu, linh hoạt ở phương pháp; cây héo là dấu hiệu cần kiểm tra; kiểm tra đất và ghi lịch chăm là hành động bền bỉ có hiểu biết; không đổi ngẫu nhiên sau thất bại đầu; vận dụng vào học tập). Nhiệm vụ 2: mỗi nhóm viết một đoạn thân bài hoàn chỉnh (3–5 câu) có dữ kiện, lí giải và câu chuyển cho phần về kiểm tra đất và ghi lịch chăm sóc.

• Dàn ý gợi ý: Mở bài: nêu kiên trì ở mục tiêu, linh hoạt ở phương pháp. Thân bài 1: cây héo là dấu hiệu cần kiểm tra, chưa xác định thiếu hay thừa nước. Thân bài 2: nhờ hướng dẫn, kiểm tra đất và ghi lịch chăm là hành động bền bỉ có hiểu biết. Thân bài 3: không đổi ngẫu nhiên sau thất bại đầu; giữ tiêu chí và theo dõi. Kết bài: vận dụng vào học tập, sửa lỗi mà không bỏ mục tiêu.
• Đoạn thân bài cần có: câu chủ đề nêu ý; dữ kiện (kiểm tra đất, ghi lịch chăm); câu lí giải vì sao hành động đó thể hiện kiên trì có hiểu biết; câu chuyển sang ý sau.
• Lưu ý: dàn ý không buộc theo đúng bố cục trên; chấp nhận cách sắp xếp khác nếu có quan hệ lập luận rõ ràng.

Vận dụng các khái niệm đã học để nhận diện đúng cách xử lí ngữ liệu; sắp xếp đúng quy trình tạo sản phẩm có căn cứ.

HS làm bài tập trên NeoEdu (phần tương tác) hoặc trên phiếu của GV, gồm bốn nhiệm vụ: (1) Ghép khái niệm với nội dung. (2) Chọn cách làm phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu. (3) Đánh giá đúng/sai hai nhận định về mô hình học tập. (4) Xếp thứ tự quy trình tạo một sản phẩm có căn cứ. Đề và đáp án: (1) Luận điểm trung tâm – ý kiến định hướng toàn bài và có thể kiểm tra bằng lí lẽ, dẫn chứng; Phân tích bằng chứng – giải thích vì sao chi tiết hỗ trợ luận điểm; Phản biện có căn cứ – xem cách hiểu khác, chấp nhận phần hợp lí, chỉ rõ giới hạn. (2) Đáp án A: phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. (3) a) Đúng; b) Sai: dữ kiện giả định không phải kết quả nghiên cứu đã công bố. (4) Thứ tự: xác định nhiệm vụ và người đọc → chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn → tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện → đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

• Ghép đúng: Luận điểm trung tâm – ý kiến định hướng toàn bài; Phân tích bằng chứng – giải thích tác dụng của chi tiết; Phản biện có căn cứ – chấp nhận phần hợp lí, chỉ rõ giới hạn.
• Chọn A: phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận.
• Đánh giá: a) Đúng; b) Sai.
• Thứ tự quy trình: 1 xác định nhiệm vụ và người đọc; 2 chọn dữ kiện và ghi rõ phạm vi nguồn; 3 tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; 4 đối chiếu tiêu chí để sửa.

Vận dụng được luận điểm trung tâm, phân tích bằng chứng và phản biện có căn cứ vào một vấn đề lối sống tích cực gần gũi với HS; tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

Trên lớp, HS chọn một biểu hiện của lối sống tích cực trong xã hội hiện đại (ví dụ: sống có kế hoạch, học tập bền bỉ có điều chỉnh, ứng xử văn minh nơi công cộng). HS lập đề cương 5 dòng gồm: luận điểm trung tâm; hai bằng chứng (ghi rõ là dữ kiện đã biết hay giả định); một phản biện có căn cứ; kết luận. Về nhà, HS viết bài hoàn chỉnh khoảng 300–400 chữ theo đề Kiên trì không phải cố chấp, đồng thời ghi nhãn rõ dữ liệu giả định nếu có sử dụng.

• Đề cương 5 dòng: luận điểm rõ, định hướng toàn bài; hai bằng chứng có giải thích tác dụng; một phản biện chấp nhận phần hợp lí và chỉ rõ giới hạn; kết luận không vượt quá phạm vi chứng cứ.
• Bài hoàn chỉnh 300–400 chữ theo đề Kiên trì không phải cố chấp, đạt các tiêu chí: phân biệt mục tiêu với cách làm; phân tích cây héo nhưng chưa biết nguyên nhân; có phản biện về đổi vội hoặc lặp máy móc; giải pháp có căn cứ, không giả vờ đã thử thật; bố cục và diễn đạt rõ ràng.