Giáo án Prô-mê-tê bị xiềng

Huy động trải nghiệm của HS về sự lựa chọn giữa khuất phục và giữ vững ý chí; dẫn vào trọng tâm đọc của bài: sức mạnh tinh thần có thể biểu hiện ngay khi nhân vật bị hạn chế về thân thể.

GV đưa một tình huống ngắn: “Một người bị trói tay chân, không thể đi lại, nhưng vẫn có thể nói ra điều mình tin. Theo em, điều gì còn lại ở người đó?”. HS trả lời nhanh cá nhân, sau đó GV đọc lại câu trọng tâm của bài và yêu cầu HS đối chiếu với tình huống vừa nêu.

Mỗi HS nêu được ít nhất một ý, ví dụ: ý chí, niềm tin, lời nói, lựa chọn không từ bỏ. GV ghi các ý lên bảng để làm điểm tựa cho hai hoạt động sau. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: tìm trong đoạn trích những dấu hiệu cho thấy điều tương tự ở Prô-mê-tê.

HS nhận diện được đặc điểm bi kịch Hy Lạp thể hiện qua xung đột giữa nhân vật và quyền lực, qua lời đối thoại và nền thần thoại; phân biệt điều được diễn trong cảnh kịch với điều thuộc tiền sử hoặc hậu truyện.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1. Các cặp đọc bản tóm lược, trả lời ba câu hỏi:

1. Prô-mê-tê bị trừng phạt vì điều gì? Nhạc trưởng hỏi nguyên do hình phạt, Prô-mê-tê đáp thế nào?
2. Xung đột chính trong đoạn trích là giữa những lực lượng nào? Vì sao có thể nói đây là xung đột giữa quyền lực vô ơn và tri thức, lòng thương người?
3. Điều nào thuộc cảnh kịch được diễn trên sân khấu, điều nào thuộc tiền sử hoặc hậu truyện thần thoại? Vì sao cần phân biệt hai điều này?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, gồm:

• Nguyên do hình phạt: Prô-mê-tê từng giúp Dớt giành quyền bằng mưu trí, sau đó phản đối ý định hủy diệt loài người; Dớt đáp lại bằng xiềng xích.
• Xung đột: quyền lực của Dớt (vô ơn, muốn khuất phục) đối lập với tri thức và lòng thương người của Prô-mê-tê.
• Phân biệt: được diễn trong cảnh kịch là Nhạc trưởng hỏi, Prô-mê-tê kể và chịu xiềng xích; thuộc tiền sử hoặc hậu truyện là việc các thần tranh ngôi và việc Dớt muốn hủy diệt loài người. Không có cảnh giải cứu trong đoạn trích.

HS nhận diện và giải thích được ba dấu hiệu nghệ thuật làm nổi bật sức mạnh tinh thần của Prô-mê-tê khi thân thể bị hạn chế, dựa trên dữ kiện trong ngữ liệu.

Kĩ thuật mảnh ghép: lớp chia 3 nhóm gốc. Mỗi nhóm nhận một dấu hiệu:
Dấu hiệu 1: Tình thế bị trói tạo tương phản giữa thân thể bất lực và ý chí tự do.
Dấu hiệu 2: Đối thoại đẩy xung đột quan niệm lên trước hành động.
Dấu hiệu 3: Chất liệu thần thoại (các thần tranh ngôi, ý định thay thế cả loài người) nâng vấn đề quyền lực thành quy mô lớn.
Mỗi nhóm đọc ngữ liệu tương ứng, nêu một dữ kiện cụ thể và giải thích tác dụng. Sau đó các thành viên được tách ra thành nhóm mới, mỗi người mang kiến thức của nhóm cũ để chia sẻ.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành, mỗi dấu hiệu có:

• Dữ kiện cụ thể: dấu hiệu 1 là Prô-mê-tê bị xiềng nhưng vẫn kể rõ việc mình dám ngăn Dớt hủy diệt loài người; dấu hiệu 2 là Nhạc trưởng hỏi căn nguyên, nhân vật trả lời bằng việc đã giúp Dớt giành quyền; dấu hiệu 3 là các thần tranh ngôi và ý định hủy loài người đặt lựa chọn giúp con người vào quy mô thần thoại.
• Tác dụng: dấu hiệu 1 làm bản lĩnh hiện lên qua lời nói, không cần giải thoát trên sân khấu; dấu hiệu 2 làm rõ xung đột giữa quyền lực vô ơn với tri thức và lòng thương người; dấu hiệu 3 nâng việc Prô-mê-tê nhận chịu hình phạt để bảo vệ những sinh linh yếu hơn thành lựa chọn có ý nghĩa lớn.

HS vận dụng kiến thức đã hệ thống để trả lời các câu hỏi trắc nghiệm, đánh giá đúng sai và giải thích nhận định trọng tâm; rèn thao tác phân biệt kể lại với phân tích.

Làm việc theo kĩ thuật trạm trong nhóm đôi, gồm bốn nhiệm vụ trên Phiếu học tập số 2 (mặt sau) hoặc trên trang bài học NeoEdu:
Trạm 1: Câu 2. Ai là tác giả hoặc chủ thể sáng tạo của Prô-mê-tê bị xiềng theo hồ sơ đã cho? A. Ét-sin (Aeschylus), theo quy thuộc trong sách; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Nguyễn Du.
Trạm 2: Câu 3. Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định “Sức mạnh tinh thần có thể biểu hiện ngay khi nhân vật bị hạn chế về thân thể.”? A. Đối chiếu dấu hiệu tình thế bị trói tạo tương phản thân thể bất lực với ý chí tự do; B. Xem cách tổ chức: đối thoại đẩy xung đột quan niệm lên trước hành động; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả rồi bỏ qua hình thức văn bản; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái tác phẩm.
Trạm 3: Câu 5. Đánh giá: a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện (Đúng/Sai). b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược là nguyên văn của tác giả (Đúng/Sai).
Trạm 4: Câu 6. Có nên kể mọi sự kiện trong thần thoại như đều đang xảy ra trên sân khấu đoạn trích không? Trả lời và giải thích ngắn gọn.

Đáp án và lời giải:
Câu 2: Đáp án A. Hồ sơ dẫn nhập ghi Ét-sin (Aeschylus); cần phân biệt tác giả với người kể chuyện hoặc nhân vật trong tác phẩm.
Câu 3: Đáp án A và B. Hai thao tác này cùng đối chiếu dấu hiệu và quan hệ trong tác phẩm. C và D thay việc đọc bằng uy tín hoặc suy diễn không kiểm chứng.
Câu 5: a) Đúng. b) Sai, vì bản tóm lược cung cấp sự kiện và đầu mối; việc xác nhận câu chữ đòi hỏi bản tác phẩm hợp pháp.
Câu 6: Không. Cần tách điều được diễn trong cảnh kịch với điều thuộc tiền sử hoặc hậu truyện thần thoại; sự phân biệt giữ cho phân tích hành động và lời thoại đúng phạm vi.

HS viết được đoạn văn khoảng 150 chữ thể hiện luận điểm về sức mạnh tinh thần của Prô-mê-tê, phân tích hai dấu hiệu và nêu một giới hạn của cách hiểu, không tạo câu trích dẫn.

HS viết đoạn văn khoảng 150 chữ theo yêu cầu: bắt đầu bằng luận điểm “Trong Prô-mê-tê bị xiềng, sức mạnh tinh thần có thể biểu hiện ngay khi nhân vật bị hạn chế về thân thể”; phân tích ít nhất hai dấu hiệu trong ba dấu hiệu đã học; nêu một giới hạn của cách hiểu (ví dụ: không thể khẳng định chi tiết câu chữ nếu chưa đối chiếu bản tác phẩm). Trong lớp, HS viết 8 phút, sau đó trao đổi đoạn văn với bạn cùng bàn theo tiêu chí 4 mục. Phần còn lại hoàn thiện ở nhà.

Đoạn văn khoảng 150 chữ có cấu trúc: câu chủ đề nêu luận điểm; hai đầu mối (ví dụ: thân thể bị khống chế đối lập tiếng nói không từ bỏ lựa chọn; đối thoại Nhạc trưởng – Prô-mê-tê làm rõ xung đột quyền lực vô ơn với tri thức và lòng thương người); một câu nêu giới hạn của cách hiểu; câu kết khẳng định lại luận điểm. Đoạn văn không chép nguyên văn tác phẩm và không thêm cảnh giải cứu.