Giáo án Ôn tập học kì I

Xác định vấn đề ôn tập: nhận ra xung đột, hành động và lời nội tâm trong một tình huống quen thuộc của truyện Vợ nhặt.

HS đọc lại đoạn Tràng đưa một người đàn bà về làm vợ sau cuộc gặp có bốn bát bánh đúc giữa nạn đói. HS trả lời ba câu hỏi:

1. Tràng và bà cụ Tứ đứng trước những giá trị nào khó dung hoà?
2. Chi tiết nào cho thấy một ứng xử đẩy tình thế kịch phát triển?
3. Nếu nhân vật tự nói với chính mình, lời nói đó làm hiện ra điều gì?

Câu trả lời dự kiến:

• Câu 1: cái đói và hi vọng sống; bổn phận gia đình và sự xa lạ; sự sống đặt cạnh cái chết.
• Câu 2: việc Tràng đưa người về nhà, việc thu dọn căn nhà sau ngày cưới, việc bà cụ Tứ bàn chuyện mua gà.
• Câu 3: suy nghĩ riêng, lời tự hỏi làm hiện ra cân nhắc nội tâm.
  Kết luận HS rút ra: xung đột là va chạm giữa các lực lượng hoặc giá trị khó dung hoà; hành động kịch là lựa chọn đẩy tình thế phát triển; độc thoại là lời hướng vào chính nhân vật.

Hệ thống hoá định nghĩa và dấu hiệu nhận biết xung đột bi kịch, độc thoại và hành động kịch, mỗi khái niệm gắn với một dẫn chứng cụ thể.

GV chia lớp thành ba nhóm, mỗi nhóm nhận một khái niệm và hoàn thành Phiếu học tập số 1:

• Nhóm 1 (Xung đột bi kịch): ghi định nghĩa; chỉ ra va chạm giữa các giá trị trong Vợ nhặt (sự sống đặt cạnh cái chết, lòng cưu mang và bổn phận gia đình).
• Nhóm 2 (Độc thoại): ghi định nghĩa; chỉ ra lời tự vấn trong bi kịch Sống, hay không sống – đó là vấn đề, và giải thích vì sao lời ấy biến xung đột nội tâm thành lời trên sân khấu.
• Nhóm 3 (Hành động kịch): ghi định nghĩa; chỉ ra hai hành động trong Vợ nhặt (đưa người về làm vợ, thu dọn căn nhà) và nêu tác dụng đối với tình thế.
  Mỗi nhóm vẽ sơ đồ tư duy với ba nhánh: định nghĩa, dấu hiệu, dẫn chứng.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh và sơ đồ tư duy trên giấy A3. Nội dung đúng dự kiến:

• Xung đột bi kịch: va chạm gay gắt giữa những lực lượng hoặc giá trị khó dung hoà; trong Vợ nhặt, sự dễ dàng khác thường của việc kết đôi làm hiện rõ thân phận bị đói khát đẩy đến bấp bênh, đồng thời việc đón nhận một người khác mở ra khả năng cưu mang.
• Độc thoại: lời nhân vật hướng vào chính mình, làm hiện ra suy nghĩ trên sân khấu; câu hỏi và đối lập làm rõ quá trình cân nhắc; hoàn cảnh bị theo dõi tạo chênh lệch giữa điều nhân vật nói và điều người nghe hiểu.
• Hành động kịch: sự lựa chọn và ứng xử đẩy tình thế kịch phát triển; chỉ coi là hành động khi đã có lựa chọn cụ thể được thực hiện.
  Kết luận HS rút ra: cả ba khái niệm đều phải có dấu hiệu trong ngữ liệu làm căn cứ.

Lập bảng hệ thống hoá các văn bản trong hồ sơ theo tiêu chí thể loại, dữ kiện trung tâm và dấu hiệu hình thức; nhận ra nguyên tắc không ép các thể loại khác nhau vào cùng một cách đọc.

Vòng 1 (nhóm chuyên gia): GV chia năm nhóm, mỗi nhóm đọc một văn bản: Vợ nhặt (Kim Lân, truyện ngắn); Nhớ đồng (Tố Hữu, thơ trữ tình); Cầu hiền chiếu (Ngô Thì Nhậm, chiếu); Lời tiễn dặn (truyện thơ dân gian); Sống, hay không sống – đó là vấn đề (bi kịch). Nhóm điền Phiếu học tập số 2 cho văn bản của mình.
Vòng 2 (nhóm mảnh ghép): mỗi nhóm mới gồm đại diện của đủ năm nhóm chuyên gia, lần lượt trình bày và ghi lại thông tin của các văn bản còn lại.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh cho năm văn bản. Nội dung đúng dự kiến:

• Vợ nhặt, truyện ngắn: dữ kiện trung tâm là Tràng đưa một người đàn bà về làm vợ giữa nạn đói; dấu hiệu là điểm nhìn dịch chuyển giữa Tràng và bà cụ Tứ, chi tiết bữa ăn gợi hi vọng.
• Nhớ đồng, thơ trữ tình: dữ kiện trung tâm là người tù nhớ đồng quê từ tiếng hò ngoài nhà giam; dấu hiệu là điệp cấu trúc tạo nhịp quay về rồi dâng lên, các lượt cảm thán về buổi trưa cô quạnh.
• Cầu hiền chiếu, chiếu: dữ kiện trung tâm là lời kêu gọi hiền tài ra giúp nước theo chủ trương của vua Quang Trung; dấu hiệu là lập luận chuyển từ nguyên lí đến tình thế rồi đến hành động, giọng điệu chọn theo đối tượng thuyết phục.
• Lời tiễn dặn, truyện thơ dân gian: dữ kiện trung tâm là sự kiện tiễn đưa tạo trục tự sự; dấu hiệu là lời trực tiếp đưa cảm xúc vào chuỗi hành động, hình ảnh và lối lặp gắn với phương thức lưu truyền dân gian.
• Sống, hay không sống – đó là vấn đề, bi kịch: dữ kiện trung tâm là nhân vật do dự trước lựa chọn; dấu hiệu là độc thoại, câu hỏi và đối lập, chênh lệch giữa điều nhân vật nói và điều người nghe hiểu.
  Kết luận HS rút ra: ở truyện và chiếu, xung đột thường hiện qua hành động và đối thoại; ở thơ trữ tình, qua hình ảnh và điệp cấu trúc; ở bi kịch, qua độc thoại. Không đọc mọi thể loại bằng một cách như nhau.

Củng cố khái niệm và cách kiểm soát giới hạn kết luận khi phân tích văn bản.

HS làm bốn bài tập sau (có thể chiếu trên NeoEdu để làm tương tác):
Câu 1: Ghép từng khái niệm với nội dung sử dụng trong bài (xung đột bi kịch, độc thoại, hành động kịch).
Câu 2: Chọn cách làm phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu: A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế. C. Bổ sung điều chưa được kể như một sự kiện chắc chắn đã xảy ra. D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết.
Câu 3: Đánh giá hai nhận định. a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt. b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố.
Câu 4: Xếp quy trình tạo một sản phẩm có căn cứ từ xác định nhiệm vụ đến chỉnh sửa.

Đáp án:

• Câu 1: Xung đột bi kịch – Va chạm gay gắt giữa những lực lượng hoặc giá trị khó dung hòa; Độc thoại – Lời nhân vật hướng vào chính mình, làm hiện ra suy nghĩ trên sân khấu; Hành động kịch – Sự lựa chọn và ứng xử đẩy tình thế kịch phát triển.
• Câu 2: Đáp án A. Đọc phải bắt đầu từ các dữ kiện thực sự được cung cấp; độ tin cậy và ý nghĩa của kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ.
• Câu 3: a) Đúng. Mô hình cho phép phân tích mối quan hệ giữa chi tiết và mục đích diễn đạt. b) Sai. Chi tiết giả định không được đổi thành kết quả nghiên cứu; không đổi nhãn giả định thành kết quả thực nghiệm.
• Câu 4: Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe → Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn → Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện → Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

Tạo một sản phẩm có căn cứ về xung đột, độc thoại hoặc hành động kịch, tự kiểm tra theo tiêu chí và chỉnh sửa.

HS viết một đoạn 4–6 câu phản hồi cho một bạn đang học bài này, gồm: một phát hiện có căn cứ về xung đột, độc thoại hoặc hành động kịch trong một văn bản đã học và một giới hạn cần giữ khi kết luận.
Tình huống tham khảo: cây cầu cũ có giá trị bảo tồn và an toàn cùng lúc; lời tự hỏi của nhân vật làm xung đột ngoài xã hội chuyển thành xung đột nội tâm; nhưng đoạn ngắn chưa có quyết định được thực hiện, nên chưa thể gọi đó là bi kịch đã hoàn tất.
Tiêu chí tự kiểm: phát hiện và giới hạn gắn với tình huống (0,4 điểm); vận dụng ít nhất một dữ kiện (0,3); lí giải quan hệ với mục đích (0,2); diễn đạt (0,1).

Đoạn văn 4–6 câu có căn cứ, đạt đủ bốn tiêu chí. Ví dụ tham khảo: 'Phát hiện về lời tự hỏi của nhân vật là có căn cứ vì nó đưa xung đột từ bên ngoài vào trong nội tâm. Tuy nhiên, cần giữ giới hạn: đoạn trích chưa có quyết định được thực hiện, nên chưa thể kết luận rằng xung đột đã thành bi kịch hoàn tất. Việc phân biệt cái đã được nói với cái chưa xảy ra giúp tránh suy diễn thêm sự kiện.'