Giáo án Bảng tra cứu thuật ngữ

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về cách tra cứu một thuật ngữ khi đọc văn bản, từ đó xác định nhiệm vụ của bài.

GV nêu tình huống: “Khi đọc một vở kịch về bi kịch, em gặp khái niệm xung đột kịch nhưng chưa rõ nghĩa. Em sẽ tra cứu như thế nào để quay lại đúng đoạn kịch đang đọc?”. HS trả lời nhanh, sau đó GV dẫn vào ba công cụ: mục từ, dẫn chiếu, đọc có mục đích.

Dự kiến HS nêu được các bước: tìm đúng tên thuật ngữ trong bảng tra (mục từ); đọc chỉ dẫn tới bài nên mở (dẫn chiếu); tra xong thì quay về đoạn kịch để xác định hai lực lượng hoặc giá trị va chạm (đọc có mục đích). Từ đó HS xác định được nhiệm vụ: tra đúng, đọc đúng và không dừng ở việc ghi nhớ vị trí.

Nêu được khái niệm mục từ, dẫn chiếu, đọc có mục đích và giải thích mối quan hệ giữa ba công cụ này.

HS làm việc nhóm 3 đến 4 người theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm đọc phần khái niệm trong học liệu và hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần A). Nhiệm vụ: (1) Giải thích từng khái niệm bằng lời của mình; (2) Nêu dấu hiệu cần xác định trong ngữ liệu trước khi nhận xét; (3) Sắp xếp ba khái niệm theo trình tự tra cứu. Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao mục từ chưa đủ để kết luận về một chi tiết trong văn bản?”.

Nhóm hoàn thành khăn trải bàn gồm: Mục từ là tên khái niệm cần tìm, thường được xếp để tra cứu; Dẫn chiếu là chỉ dẫn tới nơi khái niệm được giảng hoặc sử dụng; Đọc có mục đích là tra đúng thuật ngữ đang cần rồi quay về ngữ cảnh. Trình tự ghi nhớ: Mục từ → Dẫn chiếu → Đọc có mục đích. Kết luận nhóm: Mục từ chưa đủ vì chỉ cho biết tên khái niệm; cần dẫn chiếu tới nơi sử dụng và quay lại ngữ liệu để tìm dấu hiệu tương ứng trước khi nhận xét.

Vận dụng bảng chỉ mục để xác định đúng “Bài nên mở” của một số thuật ngữ, đồng thời hiểu chỉ mục chỉ là địa chỉ để đọc tiếp.

GV trình chiếu một phần bảng tra: cấu tứ → 2; điểm nhìn → 1; cảnh (kịch) → 5; xung đột kịch → 5; bi kịch → 5; hành động kịch → 5; lời thoại → 5; hiệu ứng thanh lọc → 5. HS tra theo cặp và trả lời ba câu hỏi: (1) Thuật ngữ nào nằm trong Bài 5? (2) Vì sao một khái niệm có thể xuất hiện ở nhiều bài? (3) Sau khi tra “xung đột kịch”, cần làm thao tác nào tiếp theo?

Đáp án dự kiến: (1) Bài 5 gồm cảnh (kịch), bi kịch, hành động kịch, hiệu ứng thanh lọc, kịch, lời thoại, xung đột kịch. (2) Vì “cốt truyện”, “bố cục”, “nhân vật” xuất hiện ở nhiều bài, bảng chỉ là điểm bắt đầu để tra, không phải danh sách duy nhất. (3) Sau khi tra, cần mở Bài 5, tìm hai lực lượng hoặc giá trị va chạm trong đoạn kịch và nêu dấu hiệu cụ thể. Chỉ mục là Bài trong bộ học liệu, không phải số trang sách in.

Vận dụng ba công cụ tra cứu để trả lời các câu hỏi trắc nghiệm, ghép đôi và đánh giá phát biểu có căn cứ.

HS làm bài tập 2, 3, 4 theo cặp đôi, trên bảng tương tác NeoEdu (nếu có) hoặc phiếu in.
Bài 2: Ghép khái niệm với nội dung sử dụng: Mục từ – tên khái niệm cần tìm, thường được xếp để tra cứu; Dẫn chiếu – chỉ dẫn tới nơi khái niệm được giảng hoặc sử dụng; Đọc có mục đích – tra đúng thuật ngữ đang cần rồi quay về ngữ cảnh.
Bài 3: Cách làm nào phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu này? A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế. C. Bổ sung điều chưa được kể như một sự kiện đã chắc chắn xảy ra. D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết.
Bài 4: Đánh giá hai cách dùng mô hình học tập: a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt (Đ/S?); b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố (Đ/S?).

Bài 2: Mục từ – tên khái niệm cần tìm; Dẫn chiếu – chỉ dẫn tới nơi khái niệm được giảng hoặc sử dụng; Đọc có mục đích – tra đúng thuật ngữ rồi quay về ngữ cảnh.
Bài 3: Đáp án A. Đọc phải bắt đầu từ các dữ kiện thực sự được cung cấp; độ tin cậy và ý nghĩa của mỗi kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ.
Bài 4: a) Đ. Mô hình cho phép quan sát thao tác và mối quan hệ giữa chi tiết với mục đích. b) S. Không được đổi nhãn giả định thành kết quả nghiên cứu; kết luận về đời sống thật cần dữ liệu thật.

Tạo được phiếu tra cứu ba lượt có căn cứ, tự đối chiếu với tiêu chí và chỉnh sửa; vận dụng cách làm này vào việc đọc văn bản kịch khác.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần B): ghi ba lượt tra gồm thuật ngữ cần tìm, Bài nên mở và thao tác sau tra, với thuật ngữ do em chọn (gợi ý: xung đột kịch, điểm nhìn, cấu tứ). Sau đó tự đối chiếu với thang điểm 1: đúng sản phẩm yêu cầu (0,3); dùng dữ kiện của tình huống (0,3); giải thích ít nhất một lựa chọn hoặc giới hạn phù hợp (0,3); diễn đạt (0,1). Ví dụ mẫu: “Xung đột → Bài 5 → chỉ hai lực lượng hoặc giá trị va chạm trong kịch. Đây là dẫn chiếu theo bài học, không phải chép số trang sách in.”

Phiếu tra cứu cá nhân gồm ba lượt tra, mỗi lượt có: thuật ngữ; Bài nên mở (không ghi số trang); thao tác đọc lại ngữ liệu để tìm dấu hiệu tương ứng. Sản phẩm đạt yêu cầu khi có ít nhất một giải thích về lí do chọn thao tác và một giới hạn của kết luận (ví dụ: chỉ kết luận được trong phạm vi đoạn trích đã đọc).