Giáo án Bảng giải thích một số thuật ngữ

Huy động kinh nghiệm HS về cách giải thích một từ ngữ và nhận ra vai trò của định nghĩa, ví dụ và ranh giới khái niệm; xác định nhiệm vụ của bài luyện tập.

GV treo ba thẻ: Định nghĩa, Ví dụ, Ranh giới khái niệm. HS trả lời hai câu hỏi:

• Câu 1: Khi phải giải thích một từ cho người khác hiểu, em thường bắt đầu bằng cách nào?
• Câu 2: Vì sao chỉ đưa ra một ví dụ thì chưa đủ để nói hết nghĩa của một khái niệm?

Mỗi HS nêu được ít nhất một cách giải thích quen thuộc (nêu nghĩa, đưa ví dụ, so sánh với từ gần nghĩa). Kết luận ghi trên bảng: Ví dụ chỉ là trường hợp minh họa, không tự động đại diện mọi trường hợp; muốn giải thích chắc chắn phải có định nghĩa và ranh giới khái niệm.

HS hệ thống hoá nội dung, dấu hiệu nhận biết và điều cần tránh của định nghĩa, ví dụ và ranh giới khái niệm.

HS hoạt động nhóm 4 theo kỹ thuật khăn trải bàn. Mỗi HS viết vào phần của mình trên khăn, sau đó cả nhóm thống nhất nội dung chung. Hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm bốn cột: công cụ, nội dung, điều cần tránh, dấu hiệu cần xác định trong ngữ liệu.
Câu hỏi GV đặt ra: « Điều gì khiến định nghĩa bị coi là giải thích vòng? » và « Ranh giới khái niệm dùng để làm gì khi hai khái niệm gần nhau? »

Khăn trải bàn gồm ba dòng:

• Định nghĩa: nêu nội hàm của khái niệm; tránh dùng chính từ đó để giải thích vòng; trước khi nhận xét phải xác định dấu hiệu tương ứng trong ngữ liệu.
• Ví dụ: là trường hợp minh họa; không tự động đại diện mọi trường hợp; không coi ví dụ là toàn bộ khái niệm.
• Ranh giới khái niệm: là điều giúp phân biệt các khái niệm gần nhau; cần đối chiếu với văn bản để chọn đúng dấu hiệu.
  Kết luận nhóm: ba công cụ bổ sung cho nhau; thiếu một công cụ thì giải thích dễ sai hoặc không đủ.

HS áp dụng ba công cụ để phân biệt người kể chuyện với tác giả trong ví dụ nguyên gốc, nhận ra nhầm lẫn cần sửa và giải thích lí do chọn ví dụ có tên riêng.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc phần định nghĩa « người kể chuyện », ví dụ nguyên gốc về học sinh tên Hạ xưng tôi kể buổi về quê và nhầm lẫn cần sửa. Hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần B). Câu hỏi GV đặt ra:

• Câu 1: Trong ví dụ, ai là người kể chuyện?
• Câu 2: Ai là người sáng tạo ra Hạ và câu chuyện?
• Câu 3: Vì sao không được nói Hạ là tác giả chỉ vì truyện xưng tôi?
• Câu 4: Vì sao tác giả chọn ví dụ có tên riêng là Hạ?

Bảng hai cột do cặp đôi lập:

• Người kể chuyện: tiếng nói do tác phẩm tổ chức để thuật và nhìn sự việc; trong ví dụ là Hạ, người kể trong thiết kế truyện.
• Tác giả: người sáng tạo tác phẩm ngoài đời; trong ví dụ là nhà văn sáng tạo Hạ và câu chuyện, không vì chữ tôi mà phải là Hạ.
  Nhầm lẫn cần sửa: đồng nhất mọi lời nhân vật với quan điểm hoặc tiểu sử tác giả.
  Lí do chọn tên riêng: để sự khác nhau giữa vai trong truyện và người tạo truyện dễ nhận thấy.

HS vận dụng ba công cụ để ghép khái niệm với nội dung sử dụng, chọn cách làm phù hợp và đánh giá nhận định về mô hình học tập.

HS làm bài tập 2, 3, 4 trong Phiếu học tập số 2 theo cặp đôi, sau đó đối chiếu trên học liệu NeoEdu (bài tập tương tác). Đề gồm:

• Bài 2: Ghép khái niệm với nội dung sử dụng trong bài (Định nghĩa, Ví dụ, Ranh giới khái niệm).
• Bài 3: Cách làm nào phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu này? A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận; B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế; C. Bổ sung điều chưa được kể như một sự kiện đã chắc chắn xảy ra; D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết.
• Bài 4: Đánh giá hai nhận định: a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt; b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố.
  Câu hỏi GV đặt ra: « Vì sao chọn A ở bài 3 mà không chọn B? » và « Vì sao nhận định b) là sai? »

Đáp án:

• Bài 2: Định nghĩa – Nêu nội hàm của khái niệm, không dùng chính từ đó để giải thích vòng. Ví dụ – Trường hợp minh họa, không tự động đại diện mọi trường hợp. Ranh giới khái niệm – Điều giúp phân biệt khái niệm gần nhau.
• Bài 3: Đáp án A. Đọc phải bắt đầu từ các dữ kiện thực sự được cung cấp; độ tin cậy và ý nghĩa của mỗi kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ.
• Bài 4: a) Đúng. Mô hình cho phép quan sát thao tác và phân tích quan hệ giữa chi tiết với mục đích. b) Sai. Số liệu trong ngữ liệu là giả định, không phải kết quả khảo sát hay nghiên cứu đã công bố; không được đổi nhãn giả định thành kết quả thực nghiệm.
  HS nộp Phiếu học tập số 2 đã hoàn thành.

HS tạo một mục giải thích thuật ngữ có căn cứ gồm định nghĩa, ví dụ và ranh giới khái niệm; tự kiểm tra và chỉnh sửa theo tiêu chí chấm.

Mỗi HS chọn một mục từ trong bảng tra của bài (ví dụ: bi kịch, điểm nhìn bên trong, điểm nhìn bên ngoài, điểm nhìn thời gian, hiệu ứng thanh lọc). Viết mục giải thích gồm: (1) định nghĩa bằng lời của mình, không lặp lại chính từ cần giải thích; (2) một ví dụ lấy từ văn bản đã học, chỉ rõ dấu hiệu tương ứng; (3) ranh giới để phân biệt với một khái niệm gần nghĩa. Sau đó đổi bài cho bạn, chấm theo thang 1 điểm: đúng sản phẩm được yêu cầu (0,3); dùng dữ kiện của văn bản (0,3); giải thích ít nhất một lựa chọn hoặc giới hạn phù hợp (0,3); diễn đạt (0,1). Ghi chú: Phiếu học tập số 2 được dùng làm phiếu chấm.

Mục giải thích hoàn chỉnh, ví dụ với mục « điểm nhìn bên trong »:

• Định nghĩa: cách kể qua cảm giác, ý thức, suy nghĩ của nhân vật được chọn (diễn đạt lại bằng lời của HS).
• Ví dụ: trích một đoạn trong văn bản đã học, chỉ ra chi tiết thể hiện suy nghĩ hoặc cảm giác của nhân vật.
• Ranh giới: phân biệt với điểm nhìn bên ngoài, vốn nhìn hành vi, diện mạo hoặc sự việc từ mặt biểu hiện.
  Sản phẩm đạt khi HS tự chấm được ít nhất 0,8/1 điểm và có ít nhất một chỉnh sửa theo góp ý của bạn.