Giáo án Củng cố, mở rộng

Huy động kiến thức nền về ba khái niệm trọng tâm và xác định nhiệm vụ của tiết ôn tập.

HS nhận ba thẻ tình huống ngắn do GV chuẩn bị: (A) một nhân vật phải chọn giữa hai điều đều quan trọng và không thể cùng giữ; (B) một nhân vật nói một mình trên sân khấu để cân nhắc điều mình nghĩ; (C) một nhân vật quyết định làm một việc khiến tình thế thay đổi. HS gán mỗi thẻ với một khái niệm (xung đột bi kịch, độc thoại, hành động kịch) và giải thích ngắn lí do.

Ba cặp đúng: A – xung đột bi kịch (hai lực lượng hoặc giá trị khó dung hòa); B – độc thoại (lời hướng vào chính mình, làm hiện suy nghĩ trên sân khấu); C – hành động kịch (lựa chọn và ứng xử đẩy tình thế kịch phát triển). Kèm một câu nêu lí do dựa trên dấu hiệu trong tình huống.

Hệ thống hoá định nghĩa và dấu hiệu nhận biết của ba khái niệm: xung đột bi kịch, độc thoại, hành động kịch.

Mỗi nhóm 4 HS chia khăn trải bàn thành bốn ô: ba ô khái niệm và một ô « Lưu ý khi vận dụng ». Mỗi HS nhận một khái niệm, viết định nghĩa bằng lời của mình, rồi nêu hai dấu hiệu nhận biết trong kịch. Sau đó cả nhóm thống nhất ô « Lưu ý khi vận dụng » theo câu hỏi: « Vì sao phải tìm dấu hiệu trong ngữ liệu trước khi nhận xét? »

Khăn trải bàn có ba ô khái niệm, mỗi ô gồm định nghĩa và hai dấu hiệu. Ví dụ: Xung đột bi kịch – định nghĩa: va chạm gay gắt giữa những lực lượng hoặc giá trị khó dung hòa; dấu hiệu: hai đòi hỏi cùng có lí nhưng không thể cùng được thực hiện. Độc thoại – định nghĩa: lời nhân vật hướng vào chính mình, làm hiện ra suy nghĩ trên sân khấu; dấu hiệu: nhân vật tự hỏi, tự cân nhắc hai khả năng. Hành động kịch – định nghĩa: sự lựa chọn và ứng xử đẩy tình thế kịch phát triển; dấu hiệu: một quyết định hoặc việc làm làm thay đổi tình thế. Ô lưu ý: cần xác định dấu hiệu trong ngữ liệu trước khi nhận xét.

Vận dụng bảng tự kiểm để xác định thể loại, dữ kiện trung tâm, dấu hiệu hình thức và đưa ra nhận định có thể chứng minh cho từng văn bản.

HS làm theo kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: nhóm chuyên gia (ba nhóm, mỗi nhóm nhận một văn bản) đọc lại trích đoạn và điền Phiếu học tập số 1. Các câu hỏi gợi ý: (1) Hăm-lét độc thoại về những khả năng nào? Lời ấy cho thấy xung đột gì? (2) Vì sao Đan Thiềm xin nhận tội, và điều đó làm xung đột của Vũ Như Tô thay đổi thế nào? (3) Prô-mê-tê bị xiềng, vậy bản lĩnh nhân vật hiện lên qua hình thức nào? Vòng 2: nhóm mảnh ghép gồm một HS từ mỗi nhóm chuyên gia, chia sẻ và hoàn thiện bảng chung.

Phiếu học tập số 1 hoàn thiện cho ba văn bản. Ví dụ: Sống, hay không sống – đó là vấn đề: thể loại bi kịch; dữ kiện trung tâm: Clô-đi-út và Pô-lô-ni-út nghe lén cuộc gặp với Ô-phê-li-a; dấu hiệu hình thức: độc thoại về chịu đựng, chống lại bất công và nỗi sợ điều chưa biết; nhận định: độc thoại đưa quá trình suy nghĩ của Hăm-lét lên sân khấu, cho thấy nhân vật chưa dễ quyết định. Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài: thể loại bi kịch; dữ kiện trung tâm: tin Lê Tương Dực bị giết, thợ theo quân khởi loạn, lửa đốt đài; dấu hiệu: Đan Thiềm giục trốn, Đan Thiềm xin nhận tội để cứu người tài; nhận định: xung đột giữa giấc mơ nghệ thuật và hao tốn của dân được đẩy đến đỉnh điểm. Prô-mê-tê bị xiềng: thể loại bi kịch Hy Lạp; dữ kiện: nhân vật bị xiềng nhưng kể việc mình ngăn Dớt hủy diệt loài người; dấu hiệu: lời đối thoại thể hiện lựa chọn không từ bỏ; nhận định: bản lĩnh được bộc lộ qua lời nói, không cần giải thoát trên sân khấu.

Vận dụng khái niệm, phân biệt cách làm đúng và sai, và sắp xếp quy trình tạo sản phẩm có căn cứ.

HS làm bốn bài tập: (1) Ghép khái niệm với nội dung: Xung đột bi kịch – Va chạm gay gắt giữa những lực lượng hoặc giá trị khó dung hòa; Độc thoại – Lời nhân vật hướng vào chính mình, làm hiện ra suy nghĩ trên sân khấu; Hành động kịch – Sự lựa chọn và ứng xử đẩy tình thế kịch phát triển. (2) Chọn cách làm phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu: A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận; B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế; C. Bổ sung điều chưa được kể như một sự kiện đã chắc chắn xảy ra; D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết. (3) Đánh giá đúng/sai: a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt; b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố. (4) Xếp quy trình tạo sản phẩm có căn cứ: xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; chọn dữ kiện phù hợp và ghi rõ nguồn; tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

Đáp án: (1) Xung đột bi kịch – va chạm gay gắt giữa những lực lượng hoặc giá trị khó dung hòa; Độc thoại – lời nhân vật hướng vào chính mình; Hành động kịch – sự lựa chọn và ứng xử đẩy tình thế kịch phát triển. (2) Đáp án A: đọc phải bắt đầu từ các dữ kiện thực sự được cung cấp; độ tin cậy của kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ. (3) a) Đúng: mô hình cho phép quan sát thao tác phân tích; b) Sai: không được đổi nhãn giả định thành kết quả nghiên cứu đã công bố. (4) Thứ tự đúng: xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe → chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn → tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện → đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

So sánh hai văn bản theo cùng tiêu chí và sửa một cách hiểu dễ sai bằng dữ kiện văn bản.

Bài 6: So sánh cách đặt vấn đề trong Sống, hay không sống – đó là vấn đề và Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài. HS nêu một điểm có thể đặt cạnh nhau và một khác biệt, dựa vào dẫn chứng. Bài 7: Chọn một trong hai văn bản, nêu một cách hiểu dễ sai và sửa bằng dữ kiện. Câu hỏi gợi ý: « Độc thoại của Hăm-lét có phải lời hướng dẫn giải quyết khủng hoảng ngoài đời không? »

Bài 6 – điểm gặp: cả hai bi kịch đều có xung đột từ bên ngoài đi vào nhận thức nhân vật (Hăm-lét giằng xé giữa chịu đựng, hành động và nỗi sợ điều chưa biết; Vũ Như Tô bị giằng xé giữa lí tưởng sáng tạo và cái giá dân chúng phải trả). Khác biệt: Hăm-lét đi qua độc thoại tự vấn, còn Vũ Như Tô đối diện trực tiếp với cuộc nổi loạn và sự đổ vỡ công trình. Bài 7 – cách hiểu sai: coi độc thoại của Hăm-lét là chỉ dẫn xử lí khủng hoảng thật. Sửa: đây là lời nhân vật trong tình huống kịch, cần phân tích trong bối cảnh vở kịch; khi gặp khủng hoảng thật, cần tìm sự hỗ trợ từ người tin cậy và chuyên gia.

Vận dụng ba khái niệm để xử lí một tình huống mới, tạo sản phẩm có căn cứ và tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

Tình huống: Người kiến trúc sư muốn giữ một chiếc cầu cũ vì giá trị lịch sử. Người dân báo rằng cầu đã mất an toàn. Anh nhìn bản vẽ và tự hỏi liệu giữ hình dáng có còn nghĩa gì nếu… HS viết đoạn văn 6–8 câu theo Phiếu học tập số 2: nêu dữ kiện; xác định xung đột bi kịch; chỉ ra độc thoại và tác dụng của nó; nêu hành động kịch chưa xảy ra; nêu giới hạn của kết luận. Sau đó HS đổi bài, đối chiếu theo bảng tiêu chí và tự sửa.

Đoạn văn mẫu: Cây cầu đặt kiến trúc sư giữa hai giá trị đều có lí là bảo tồn và an toàn. Báo động của người dân tạo áp lực từ bên ngoài, còn lời tự hỏi của anh cho thấy xung đột đã đi vào bên trong nhân vật, tức là một độc thoại nội tâm. Hiện chưa có quyết định nào được thực hiện nên hành động kịch mới ở giai đoạn cân nhắc. Đoạn ngắn chưa đủ để xác nhận kết cục, vì vậy không nên tự thêm một tai nạn hay sự hi sinh. Phiếu tự kiểm đạt yêu cầu khi có đủ năm mục và mỗi nhận định đi kèm dẫn chứng từ tình huống.