Giáo án Tri thức ngữ văn

Huy động hiểu biết sẵn có về việc kể chuyện trong thơ; xác định vấn đề bài học: một bài thơ có việc được kể có nhất thiết là truyện thơ dân gian không?

GV chiếu đoạn thơ luyện tập nguyên gốc: “Em trao hạt giống đầu mùa / Anh đem gieo xuống bãi bồi bên sông / Lũ về chia mấy ngả dòng / Vườn xa vẫn đợi một vòng chim bay.” HS đọc thầm, trả lời ba câu hỏi: (1) Trong đoạn thơ có những việc nào xảy ra? (2) Có chi tiết nào bộc lộ cảm xúc? (3) Có thể gọi đây là truyện thơ dân gian không? Vì sao?

Dự kiến HS nêu được: (1) trao hạt, gieo hạt, lũ về chia nhiều ngả; (2) hình ảnh “vườn xa vẫn đợi”, “một vòng chim bay” gợi chờ mong, gắn bó; (3) chưa thể kết luận là truyện thơ dân gian vì đây là ngữ liệu do người biên soạn tạo để luyện đọc; còn phải xét nguồn lưu truyền và đặc điểm thể loại. GV ghi lên bảng vấn đề của tiết học: phân biệt yếu tố tự sự, yếu tố trữ tình và truyện thơ dân gian.

Nêu được khái niệm yếu tố tự sự và yếu tố trữ tình; xác định được dấu hiệu tương ứng trong ngữ liệu trước khi đưa ra nhận xét.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc lại đoạn thơ, điền vào hai cột “Yếu tố tự sự” và “Yếu tố trữ tình”. Câu hỏi gợi ý: (1) Các hành động nào tạo thành chuỗi sự việc, và ai thực hiện? (2) Hình ảnh nào gợi cảm xúc? (3) Vì sao “vườn xa vẫn đợi một vòng chim bay” thiên về cảm xúc hơn là hành động?

Bảng phân tích của nhóm dự kiến:

• Yếu tố tự sự: “Em trao hạt giống đầu mùa”, “Anh đem gieo xuống bãi bồi bên sông”, “Lũ về chia mấy ngả dòng”; nhân vật em và anh; hành động trao, gieo và biến cố lũ về theo trình tự.
• Yếu tố trữ tình: “vườn xa vẫn đợi”, “một vòng chim bay”; hình ảnh gợi chờ mong và gắn bó; giọng điệu lắng lại ở dòng cuối.
  Kết luận HS rút ra: yếu tố tự sự kể sự kiện, nhân vật và hành động; yếu tố trữ tình bộc lộ cảm xúc qua lời, hình ảnh và giọng điệu; hai yếu tố cùng hiện diện trong một đoạn thơ và cần chỉ ra dấu hiệu cụ thể trước khi nhận xét.

Giải thích được truyện thơ dân gian là tác phẩm tự sự bằng thơ của cộng đồng, kết hợp kể chuyện và bộc lộ tình cảm; phân biệt được với thơ trữ tình chỉ kể một việc làm nền cho cảm xúc.

HS đọc mục “Truyện thơ và yếu tố kể trong thơ trữ tình” trong SGK. Cá nhân hoàn thành Phiếu học tập số 2, phần A (đánh dấu các đặc điểm của truyện thơ dân gian) và phần B (trả lời: Vì sao bốn dòng thơ luyện tập chưa đủ để gọi là truyện thơ dân gian? Trong Dương phụ hành, việc kể cảnh đôi vợ chồng phục vụ mạch cảm xúc nào?). Sau đó HS so sánh với bạn cùng bàn.

Đặc điểm truyện thơ dân gian cần đánh dấu: có nhân vật; có chuỗi sự việc; lời kể bằng thơ; sáng tạo và lưu truyền trong cộng đồng; thường truyền miệng; có thể có dị bản. Bốn dòng luyện tập có vần và có sự việc nhưng do người biên soạn tạo, không có nguồn lưu truyền cộng đồng nên không phải truyện thơ dân gian. Dương phụ hành kể cảnh đôi vợ chồng để dẫn tới nỗi biệt li: việc kể làm nền cho cảm xúc. Kết luận: phải hỏi sự việc phục vụ mạch cảm xúc nào, không xếp mọi bài có hành động vào truyện thơ.

Vận dụng khái niệm để làm bài tập; nhận diện cách xử lí có căn cứ, phân biệt dữ kiện với lí giải và giữ đúng giới hạn của kết luận.

HS làm việc cặp đôi. Phần 1: làm bài tập tương tác trên trang NeoEdu (ghép khái niệm, chọn cách làm phù hợp, đánh giá hai câu, xếp quy trình). Phần 2: hoàn thành phần B của Phiếu học tập số 2 với đoạn thơ luyện tập: viết 2–3 câu nêu dữ kiện, 2–3 câu nêu lí giải, và một câu nêu giới hạn của kết luận. Câu hỏi kiểm tra: “Chi tiết nào là dữ kiện, chi tiết nào là cách hiểu của em?”

Đáp án các bài tập:

• Ghép khái niệm: Yếu tố tự sự là sự kiện, nhân vật và hành động được kể trong văn bản; Yếu tố trữ tình là cảm xúc, suy tư được bộc lộ qua lời, hình ảnh và giọng điệu; Truyện thơ dân gian là tác phẩm tự sự bằng thơ của cộng đồng, kết hợp kể chuyện và bộc lộ tình cảm.
• Cách làm phù hợp nhất: A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. (B, C, D sai vì đổi dữ kiện giả định thành số liệu thật, thêm sự kiện chưa được kể, hoặc bỏ chi tiết.)
• Đánh giá hai cách dùng mô hình: a) Đúng, vì có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết và mục đích diễn đạt; b) Sai, vì chi tiết giả định không phải kết quả nghiên cứu đã công bố.
• Quy trình tạo sản phẩm có căn cứ: (1) Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; (2) Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn; (3) Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; (4) Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

Tạo được sản phẩm có căn cứ về yếu tố tự sự, yếu tố trữ tình và giới hạn của cách gọi truyện thơ dân gian; tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

HS viết một đoạn phản hồi 4–6 câu cho một bạn đang học bài này: nêu một phát hiện có căn cứ về yếu tố tự sự hoặc trữ tình trong đoạn thơ luyện tập và một giới hạn cần giữ. HS tự chấm theo tiêu chí: nêu phát hiện và giới hạn gắn với ngữ liệu (0,4); dẫn ít nhất một dữ kiện trong đoạn thơ (0,3); lí giải quan hệ với mục đích phản hồi (0,2); diễn đạt (0,1). Về nhà: chọn một bài thơ khác có kể việc, xác định yếu tố tự sự và yếu tố trữ tình, rồi viết lại đoạn phản hồi sau khi chỉnh sửa.

Đoạn phản hồi mẫu: “Đoạn thơ có một chuỗi sự việc: em trao hạt, anh gieo xuống bãi bồi, rồi lũ về chia mấy ngả. Bên cạnh đó, hình ảnh vườn xa vẫn đợi chim bay gợi sự chờ mong, nên việc trồng cây được nhìn bằng cảm xúc chứ không chỉ là một bản ghi lao động. Tuy nhiên, bốn dòng này do người biên soạn tạo để luyện đọc, không phải tác phẩm dân gian. Vì vậy chỉ có vần và sự việc chưa đủ để gọi đây là truyện thơ dân gian; còn cần xét nguồn lưu truyền và đặc điểm thể loại.”