Giáo án Tiếp xúc với tác phẩm

Huy động kinh nghiệm tiếp nhận nghệ thuật của HS và dẫn dắt vào vấn đề: tiếp nhận tác phẩm có tự do đến đâu.

HS đọc câu hỏi trên bảng: “Mọi cách hiểu đều có giá trị như nhau không?”. HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút, ghi một câu trả lời ngắn và một lí do vào vở.

Câu trả lời dự kiến: Không. Cách hiểu cần giải thích được dấu hiệu tạo hình. Kinh nghiệm riêng mở thêm câu hỏi, nhưng một khẳng định không thể đối chiếu với tác phẩm sẽ thiếu sức thuyết phục. GV ghi nhận các câu trả lời khác nhau trên bảng để đối chiếu sau khi học.

Nhận diện được ranh giới giữa sự tồn tại bằng vật liệu và đời sống hình tượng của tác phẩm, từ trường hợp bức tranh Em Thúy.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc phần Phân tích từ dữ kiện thứ nhất trong bài học, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (Phần A). Yêu cầu: liệt kê những gì thuộc vật liệu, những gì thuộc đời sống hình tượng; giải thích vì sao đo đếm kích thước, chất liệu chưa đủ nói hết giá trị nghệ thuật.

Kết quả dự kiến: Thuộc vật liệu: vải, sơn, khung, kích thước. Thuộc đời sống hình tượng: cảm nhận hình tượng và con mắt của người vẽ, ý nghĩa mà người xem kiến tạo bằng kinh nghiệm thẩm mĩ. Kiến thức HS rút ra: nhận biết vật liệu chưa phải là hiểu tác phẩm; hình tượng vẫn cần một hình thức vật chất mang nó.

Nhận diện và giải thích được ba dấu hiệu phân tích trong văn bản, đặc biệt là giới hạn đối với người xem khi tham gia kiến tạo ý nghĩa.

Nhóm 4 HS (chia theo nhóm bàn) đọc hai phần Phân tích từ dữ kiện thứ hai và thứ ba, điền Phần B của Phiếu học tập số 1: (1) trường hợp cụ thể giúp người đọc theo dõi thao tác; (2) người xem các thời có thể mở thêm ý nghĩa nhưng phải trở lại tranh và cách nhìn được gửi vào đó. Nhóm trả lời câu hỏi: vì sao người xem góp kinh nghiệm không có nghĩa tác phẩm hoàn toàn tùy tiện?

Kết quả dự kiến: Dấu hiệu 1: phân biệt hai bình diện, giúp tránh giản lược nghệ thuật thành đồ vật. Dấu hiệu 2: trường hợp Em Thúy (biết kích thước, chất liệu hay thấy dáng ngồi vẫn chưa kết thúc việc hiểu tranh) biến vấn đề trừu tượng thành thao tác có thể theo dõi. Dấu hiệu 3: người xem mở thêm ý nghĩa nhưng phải trở lại bức Em Thúy và cách nhìn được gửi vào đó để giải thích cảm nhận. Kiến thức HS rút ra: tiếp nhận có sáng tạo nhưng luôn phải có căn cứ trong hình thức tác phẩm.

Vận dụng các dấu hiệu đã học để đánh giá nhận định, các thao tác kiểm tra và cách dùng bản tóm lược.

HS làm bài trắc nghiệm và đúng/sai (bài tập 2, 3, 5, 6 trong mục Bài tập của bài học), trả lời nhanh trên phiếu hoặc bảng con, sau đó đối chiếu đáp án. Có thể dùng các bài tập tương tác trên trang NeoEdu nếu lớp có thiết bị.
Câu 1: Ai là tác giả của Tiếp xúc với tác phẩm theo hồ sơ đã cho? A. Thái Bá Vân; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Nguyễn Du.
Câu 2: Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định? A. Đối chiếu dấu hiệu: phân biệt hai bình diện giúp tránh giản lược nghệ thuật thành đồ vật; B. Xem cách tổ chức: một trường hợp hội họa làm rõ khái niệm trừu tượng; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả rồi bỏ qua hình thức văn bản; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái tác phẩm.
Câu 3: Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện; b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược này là nguyên văn của tác giả.
Câu 4: Mọi cách hiểu đều có giá trị như nhau không?

Đáp án: Câu 1: A (Hồ sơ dẫn nhập ghi Thái Bá Vân; cần phân biệt tác giả với người kể chuyện hoặc nhân vật). Câu 2: A, B (hai thao tác đối chiếu dấu hiệu và quan hệ trong tác phẩm; hai phương án còn lại thay việc đọc bằng uy tín hoặc suy diễn không kiểm chứng). Câu 3: a) Đ; b) S (bản tóm lược cung cấp sự kiện và đầu mối; việc xác nhận câu chữ, nhịp, vần cần đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp). Câu 4: Không. Cách hiểu cần giải thích được dấu hiệu tạo hình. Kinh nghiệm riêng mở thêm câu hỏi, nhưng một khẳng định không thể đối chiếu với tác phẩm sẽ thiếu sức thuyết phục.

Vận dụng kiến thức để viết đoạn văn khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện có luận điểm, hai đầu mối và một giới hạn của cách hiểu, dùng dữ kiện đã cho, không tạo câu trích dẫn.

HS viết cá nhân đoạn văn khoảng 150 chữ theo gợi ý: (1) luận điểm gắn với nhận định trọng tâm; (2) phân tích ít nhất hai dấu hiệu trong ba dấu hiệu đã học; (3) nêu một giới hạn của cách hiểu (không được tưởng tượng tùy tiện). Lưu ý: phân biệt lời của người phân tích với câu trích nguyên tác. Sau khi viết, HS đổi bài cho bạn bên cạnh, đối chiếu theo thang điểm 1 điểm: luận điểm (0,35), phân tích hai dấu hiệu (0,35), lí giải mạch lạc (0,20), diễn đạt chính xác (0,10).

Đoạn văn mẫu tham khảo: Trong Tiếp xúc với tác phẩm, hiểu tác phẩm đòi hỏi hoạt động của người tiếp nhận nhưng không cho phép tưởng tượng tùy tiện. Trước hết, người viết tách vật liệu như vải, sơn, khung khỏi đời sống hình tượng, nhờ đó thấy đo đếm đồ vật chưa đủ nói hết giá trị nghệ thuật. Tiếp đó, trường hợp Em Thúy cho thấy biết kích thước hay chất liệu vẫn chưa kết thúc việc hiểu tranh. Tuy nhiên, người xem các thời có thể mở thêm ý nghĩa, miễn là quay lại bức tranh để giải thích cảm nhận. Giới hạn của cách hiểu vì thế nằm ở hình thức cụ thể của tác phẩm. (Đoạn văn tham khảo chỉ dùng để đối chiếu; HS viết bằng lời của mình.)