Giáo án Củng cố, mở rộng

Huy động kiến thức nền về luận đề, luận điểm, bằng chứng; xác định nhiệm vụ ôn tập của tiết học.

GV chiếu một đoạn văn ngắn về việc mở tủ sách giờ nghỉ và yêu cầu HS xác định: đâu là vấn đề trung tâm, đâu là một ý kiến triển khai, đâu là dữ kiện làm căn cứ. HS làm việc cá nhân trong 3 phút, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Vấn đề mà đoạn văn bàn luận là gì? (2) Câu nào nêu ý kiến triển khai một mặt của vấn đề? (3) Con số hay trường hợp nào được dùng làm căn cứ? Vì sao em cho rằng đó là căn cứ?

Dự kiến HS trả lời: (1) Vấn đề trung tâm là có nên mở tủ sách vào giờ nghỉ hay không. (2) Luận điểm là ý kiến đề xuất thử trong hai tuần vì nhiều bạn thiếu thời gian đến thư viện. (3) Bằng chứng là số liệu 18/30 bạn phải về ngay để đón em, dùng làm căn cứ về nhu cầu của nhóm được nêu. HS nêu được tiêu chí nhận diện: luận đề bao trùm, luận điểm triển khai một mặt, bằng chứng là thông tin làm căn cứ.

Nêu được khái niệm luận đề, luận điểm, bằng chứng và phân biệt được ba khái niệm khi áp dụng vào tình huống.

HS chia thành 3 nhóm chuyên gia, mỗi nhóm nghiên cứu một khái niệm (luận đề, luận điểm, bằng chứng) qua Phiếu học tập số 1. Sau đó HS đổi sang nhóm mảnh ghép gồm đủ 3 chuyên gia để trình bày và ghép thành sơ đồ chung.
Nhiệm vụ chuyên gia: đọc khái niệm trong bài, tìm một dữ kiện trong tình huống mở tủ sách minh hoạ và trả lời câu hỏi trong phiếu.
Câu hỏi GV đặt ra: Vì sao không thể lẫn luận đề với luận điểm? Nếu chỉ có bằng chứng mà không có luận điểm thì người đọc khó hiểu điều gì?

Sơ đồ chung của lớp gồm ba khái niệm và ví dụ tương ứng:

• Luận đề: Vấn đề trung tâm mà văn bản bàn luận. Ví dụ: có nên mở tủ sách giờ nghỉ.
• Luận điểm: Ý kiến chính triển khai một mặt của luận đề. Ví dụ: đề xuất thử trong hai tuần vì nhiều bạn thiếu thời gian đến thư viện.
• Bằng chứng: Thông tin hoặc trường hợp được dùng làm căn cứ cho lí lẽ. Ví dụ: 18/30 bạn phải về ngay để đón em (số liệu giả định, chỉ phản ánh nhu cầu của nhóm được nêu).
  Kết luận HS rút ra: luận đề định hướng toàn bài; luận điểm triển khai một mặt; bằng chứng làm căn cứ và phải ghi rõ phạm vi.

Giải thích được định vị thể loại, dữ kiện trung tâm và tác dụng của cách tổ chức trong từng văn bản; nêu được nguyên tắc đọc để không nhầm giữa các thể loại.

Mỗi nhóm nhận một tờ khăn trải bàn khổ A3 chia thành bốn ô quanh một ô trung tâm. Các nhóm điền thông tin vào Phiếu học tập số 2 cho một văn bản, sau đó xoay khăn để các nhóm bổ sung ô còn lại.
Nhiệm vụ: với mỗi văn bản, ghi thể loại, dữ kiện trung tâm, dấu hiệu hình thức và một nhận định có thể chứng minh (theo bảng tự kiểm của bài).
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Chủ thể ban chiếu và người soạn chiếu khác nhau như thế nào? (2) Vì sao không nên so sánh diễn văn và phê bình văn học bằng cùng một cách đọc máy móc? (3) Nguyên tắc đọc nào giúp tránh nhầm giữa các thể loại?

Bảng hệ thống hoá trên khăn trải bàn (nội dung chuẩn):

• Cầu hiền chiếu: định vị Ngô Thì Nhậm, chiếu. Dữ kiện: vua Quang Trung là chủ thể ban chiếu nhưng lời chiếu nêu tình thế cần người giúp nước và mở đường tiến cử, tự tiến cử. Tác dụng: quyền uy đi cùng thái độ cầu thị, thuyết phục sĩ phu còn dè dặt.
• Tôi có một ước mơ: định vị Martin Luther King Jr., diễn văn nghị luận. Dữ kiện: người da đen còn bị cản trở đi lại, nghỉ ngơi và bầu cử. Tác dụng: đòi hỏi thay đổi được trình bày như thực hiện một cam kết công lí, không phải xin đặc ân.
• Một thời đại trong thi ca: định vị Hoài Thanh, phê bình văn học. Dữ kiện: khảo sát cái chung nổi bật và các bài thơ có giá trị. Tác dụng: nguyên tắc so sánh những bài hay và nhìn xu hướng chung giúp không phụ thuộc một ví dụ gây thiên lệch.
• Tiếp xúc với tác phẩm: định vị Thái Bá Vân, nghị luận về nghệ thuật. Dữ kiện: bức Em Thúy có vật liệu và đời sống hình tượng. Tác dụng: phân biệt hai bình diện giúp thấy đo đếm đồ vật chưa đủ nói hết giá trị nghệ thuật.
  Nguyên tắc đọc: vận dụng cùng tiêu chí nhưng không ép các thể loại khác nhau vào cùng một cách đọc; không dùng một thể loại làm khuôn duy nhất.

Vận dụng được khái niệm luận đề, luận điểm, bằng chứng và cách đọc có căn cứ qua bốn bài tập đã cho.

Lớp chia thành bốn nhóm, luân chuyển qua bốn trạm, mỗi trạm 3 phút. Trạm 1: Bài 2 (ghép khái niệm). Trạm 2: Bài 3 (chọn cách làm phù hợp). Trạm 3: Bài 4 (đánh giá đúng sai). Trạm 4: Bài 5 (sắp xếp quy trình tạo sản phẩm có căn cứ). Nhóm tự đối chiếu đáp án ở phiếu, ghi lại lí do nếu chọn sai.
Câu hỏi GV đặt ra ở trạm 4: Vì sao phải xác định người đọc hoặc người nghe trước khi chọn dữ kiện?

Đáp án và đề bài:

• Bài 2: Luận đề – Vấn đề trung tâm mà văn bản bàn luận; Luận điểm – Ý kiến chính triển khai một mặt của luận đề; Bằng chứng – Thông tin hoặc trường hợp được dùng làm căn cứ cho lí lẽ.
• Bài 3: Đáp án A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. Lí do: đọc phải bắt đầu từ dữ kiện thực sự được cung cấp; B, C sai vì đổi giả định thành dữ kiện thật; D sai vì bỏ chi tiết.
• Bài 4: a) Đ (có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt); b) S (mọi chi tiết giả định không phải kết quả nghiên cứu đã công bố).
• Bài 5: Thứ tự đúng: (1) Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; (2) Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn; (3) Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; (4) Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

Đối chiếu hai văn bản trên cùng tiêu chí; nhận ra cách hiểu sai và sửa bằng dữ kiện; phân biệt luận đề và luận điểm trong tình huống cụ thể.

HS làm việc theo cặp đôi, thực hiện ba bài tập:
(a) Bài 6: So sánh cách đặt vấn đề trong Cầu hiền chiếu và Tôi có một ước mơ; nêu một điểm đặt cạnh nhau và một khác biệt.
(b) Bài 7: Chọn một văn bản, nêu một cách hiểu dễ sai và sửa bằng dữ kiện.
(c) Bài 10: Đối chiếu luận đề và luận điểm trong tình huống mở tủ sách.
Câu hỏi GV đặt ra: Hai văn bản có cùng người nghe và cùng dẫn đến hành động không? Ai là người soạn và ai là chủ thể ban chiếu trong Cầu hiền chiếu?

Đáp án mẫu:

• Bài 6: Điểm gặp: cả hai đều xác định người nghe và hướng đến hành động. Khác biệt: Cầu hiền chiếu mở đường tiến cử, tự tiến cử để sĩ phu ra giúp nước; Tôi có một ước mơ đối chiếu lời hứa bình đẳng với bất công để kêu gọi hành động bất bạo động. Chấp nhận phương án tương đương có căn cứ.
• Bài 7: Cách hiểu sai: cho rằng Ngô Thì Nhậm là người ban chiếu. Sửa: Ngô Thì Nhậm soạn lời chiếu theo chủ trương của vua Quang Trung; vua Quang Trung là chủ thể ban chiếu. Phân biệt hai vai trò giúp đọc đúng vị thế phát ngôn.
• Bài 10: Luận đề là vấn đề có nên mở tủ sách giờ nghỉ; luận điểm là đề xuất thử trong hai tuần vì nhiều bạn thiếu thời gian; số liệu 18/30 là giả định, hỗ trợ lí do về thời gian nhưng chưa chứng minh hiệu quả của thử nghiệm chưa diễn ra.

Vận dụng luận đề, luận điểm, bằng chứng để viết đoạn phản hồi 4–6 câu về tình huống mở tủ sách giờ nghỉ; tự chỉnh sản phẩm theo tiêu chí.

HS viết một đoạn phản hồi 4–6 câu dành cho người đang học bài này: nêu một phát hiện có căn cứ và một giới hạn cần giữ (bài 8). Sau khi viết, HS đổi bài cho bạn cùng bàn, đối chiếu theo Phiếu học tập số 3 (phần tiêu chí tự kiểm) và chỉnh sửa.
Câu hỏi GV đặt ra: Phát hiện của em dựa vào dữ kiện nào? Giới hạn nào giúp người đọc không kết luận quá mức?

Sản phẩm mẫu (tham khảo, HS có thể viết theo cách khác có căn cứ):
'Phát hiện đáng chú ý là nhóm đã nêu được một nhu cầu có thể khảo sát: trong mẫu giả định, 18/30 bạn phải về ngay để đón em nên khó đến thư viện sau giờ học. Tuy nhiên cần giữ giới hạn: con số này là giả định, chưa cho biết việc mở tủ sách sẽ làm lượt đọc tăng bao nhiêu. Vì vậy đề xuất nên thử trong hai tuần, có người trực và ghi lượt mượn, rồi mới đánh giá hiệu quả.'
Tiêu chí chấm: nêu phát hiện và giới hạn gắn tình huống (0,4); vận dụng ít nhất một dữ kiện (0,3); lí giải quan hệ với mục đích (0,2); diễn đạt (0,1).