Giáo án Trình bày ý kiến đánh giá, bình luận về một vấn đề xã hội

Huy động trải nghiệm về việc đánh giá người khác vội vàng và nêu được lí do cần lắng nghe trước khi phán xét.

GV chiếu tình huống nguyên gốc: một bạn đi học muộn ba lần, nhóm lớp định đăng ảnh bạn lên diễn đàn để phê bình nhưng chưa hỏi nguyên nhân. HS trả lời hai câu hỏi: (1) Nếu em là thành viên trong nhóm, em sẽ làm gì trước tiên? (2) Theo em, dấu hiệu nào cho thấy chúng ta mới chỉ nhìn thấy một phần sự việc?

Mỗi HS viết được 1 đến 2 câu trả lời ngắn. Dự kiến: nên hỏi riêng bạn trước; ba lần muộn chưa cho biết nguyên nhân; người bị góp ý có quyền được giải thích. Kết luận GV chốt: tình huống này sẽ được dùng xuyên suốt để luyện nói, nghe và phản hồi.

Nêu được khái niệm luận điểm nói và chỉ ra được dấu hiệu chuyển ý trong kịch bản mẫu.

HS đọc kịch bản mẫu về lắng nghe trước khi phán xét, thực hiện Phiếu học tập số 1 theo cặp đôi: gạch chân câu nêu ý chính, khoanh các từ hoặc cụm từ chuyển ý, ghi một dữ kiện và một câu lí giải tương ứng. GV yêu cầu: Ý chính được phát biểu ở vị trí nào trong kịch bản? Những cụm từ nào giúp người nghe biết bài đang chuyển sang ý mới?

Kết quả Phiếu học tập số 1 dự kiến: Ý chính là câu 'Ý chính tôi muốn làm rõ là: Lắng nghe hoàn cảnh trước khi phán xét giúp xử lí vi phạm công bằng mà không bỏ quy định.' Ý chính được nêu ngay đoạn mở đầu. Dấu hiệu chuyển ý gồm: 'Trường hợp bạn đi học muộn cho thấy...', 'Lắng nghe còn bảo vệ...', 'Tuy nhiên, ...', 'Có người cho rằng...', 'Vì vậy, ...'. Kiến thức HS rút ra: luận điểm nói là ý chính được phát biểu sớm, có dấu hiệu chuyển ý để người nghe theo dõi; trước khi nhận xét phải chỉ ra được dấu hiệu tương ứng trong ngữ liệu.

Nêu được khái niệm lắng nghe chủ động và phản hồi có căn cứ; phân biệt được dữ kiện với cách lí giải.

GV chia lớp thành các nhóm 4 HS theo kĩ thuật mảnh ghép ngắn: mỗi HS nhận một vai (người trình bày, người ghi luận điểm, người ghi bằng chứng, người đặt câu hỏi). GV đặt câu hỏi: Người nghe cần ghi những gì để không chỉ chờ đến lượt nói? Khi muốn phản biện, câu hỏi nào vẫn tôn trọng người nói và bám đúng ý họ? Trong đoạn 'Ba lần muộn là dữ kiện cần xử lí, nhưng chưa đủ để kết luận...', đâu là dữ kiện và đâu là cách lí giải?

Kiến thức HS rút ra: Lắng nghe chủ động là ghi luận điểm, bằng chứng và câu hỏi thay vì chỉ chờ đến lượt nói. Phản hồi có căn cứ là nhắc đúng ý người nói trước khi hỏi, bổ sung hoặc phản biện, không công kích cá nhân. Dự kiến trả lời: Dữ kiện là 'bạn đi học muộn ba lần'; cách lí giải là 'chưa đủ để kết luận bạn thiếu trách nhiệm'. Một câu phản hồi mẫu HS có thể nêu: 'Bạn nói việc hỏi riêng giúp phát hiện khó khăn chăm em; mình muốn hỏi thêm: nếu có hoàn cảnh khó khăn thì giờ học có được bảo đảm không?'

Vận dụng được luận điểm nói và lắng nghe chủ động khi trình bày lại kịch bản, đồng thời làm các bài tập củng cố.

Nhóm 4 HS thực hiện: (1) Một HS đọc kịch bản mẫu trong 3 đến 5 phút, các bạn còn lại ghi theo Phiếu học tập số 2. (2) Nhóm làm bài tập: 'Cách làm nào phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu này?' (bài 3); 'Đánh giá hai cách dùng mô hình học tập' (bài 4); 'Xếp quy trình tạo một sản phẩm có căn cứ' (bài 5). (3) Mỗi nhóm viết một lượt hỏi và một lượt trả lời có phản hồi về giới hạn bằng chứng (bài 8).

Đáp án bài 3: A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. Đáp án bài 4: a) Đ; b) S. Bài 4b sai vì ngữ liệu là giả định, không phải kết quả nghiên cứu đã công bố. Đáp án bài 5 (xếp theo thứ tự): xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn; tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận. Phiếu nghe mẫu: luận điểm 'Lắng nghe hoàn cảnh trước khi phán xét giúp xử lí vi phạm công bằng mà không bỏ quy định'; bằng chứng 'Bạn muộn ba lần đang chăm em buổi sáng'; câu hỏi kiểm tra phạm vi 'Có hoàn cảnh khó khăn thì bạn đi muộn đương nhiên không còn trách nhiệm gì sao?' Lượt hỏi đáp mẫu: người nghe hỏi như trên; người trình bày đáp 'Không. Tôi đề nghị tìm nguyên nhân để hỗ trợ đúng chỗ, không miễn mọi nghĩa vụ. Cần trao đổi riêng, cùng gia đình và nhà trường tìm phương án giờ giấc, rồi hẹn xem lại; không phát tán ảnh hay chi tiết riêng tư như một hình phạt.'

Trình bày được bài nói 3 đến 5 phút về một vấn đề xã hội, trả lời hỏi đáp 2 phút có căn cứ và tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

Mỗi nhóm chọn một vấn đề xã hội gần gũi với lớp (có thể dùng tình huống đã học hoặc tình huống tương tự, ghi rõ là giả định). Nhóm viết kịch bản theo cấu trúc: lời mở đầu có ý chính và chuyển ý; dẫn dữ kiện và lí giải; nhận định và giới hạn; kết luận. Mỗi nhóm trình bày trong 3 đến 5 phút, các nhóm khác ghi luận điểm, bằng chứng, câu hỏi và hỏi đáp trong 2 phút. Sau đó nhóm trình bày tự đối chiếu bản viết với tiêu chí chấm và sửa.

Sản phẩm: một kịch bản nói hoàn chỉnh có lời mở đầu nêu rõ ý chính, ít nhất hai dấu hiệu chuyển ý, phần dữ kiện và lí giải được phân biệt, phần giới hạn kết luận, cùng một lượt hỏi đáp có phản hồi thực chất. Tiêu chí chấm: nội dung đúng chủ đề 0,3; chứng cứ và giới hạn 0,3; tổ chức và thời lượng phù hợp 0,2; lắng nghe, phản hồi 0,2. Kết quả chỉnh sửa: nhóm ghi lại ít nhất một chỗ đã sửa và lí do sửa.