Giáo án Viết bài văn nghị luận về một vấn đề xã hội (Con người với cuộc sống xung quanh)

Huy động trải nghiệm của HS về việc góp ý và phán xét trong tập thể; giúp HS nhận ra sự khác nhau giữa sự việc đã thấy và lí giải chưa được kiểm chứng; xác định nhiệm vụ viết bài.

GV chiếu tình huống nguyên gốc: một bạn đi học muộn ba lần; nhóm lớp định đăng ảnh bạn lên diễn đàn để phê bình nhưng chưa hỏi nguyên nhân; sau trao đổi riêng, nhóm biết bạn đang thay người thân chăm em nhỏ vào buổi sáng. HS trả lời ba câu hỏi: (1) Nhóm lớp định làm gì và vì sao cách làm đó có vấn đề? (2) Trong tình huống, đâu là dữ kiện (sự việc đã xảy ra), đâu là lí giải (nguyên nhân, cách hiểu)? (3) Nếu em là thành viên trong nhóm, em sẽ làm gì trước tiên?

HS nêu được: nhóm định đăng ảnh để phê bình khi chưa hỏi nguyên nhân, dễ gây tổn thương và nhãn xấu; dữ kiện gồm việc đi muộn ba lần và việc bạn thay người thân chăm em buổi sáng; lí giải là việc đi muộn xuất phát từ trách nhiệm gia đình; việc đầu tiên là hỏi riêng bạn để tìm hiểu. Từ đó HS xác định đề viết: “Lắng nghe trước khi phán xét”.

Nêu được khái niệm luận điểm trung tâm; xác định được luận điểm của đề và kiểm tra được luận điểm bằng lí lẽ, dẫn chứng trong ngữ liệu.

GV trình bày khái niệm: luận điểm trung tâm là ý kiến định hướng toàn bài và có thể được kiểm tra bằng lí lẽ, dẫn chứng. HS làm Phiếu học tập số 1, phần A: đọc đoạn mở đề mẫu về việc phân biệt góp ý với phán xét, tìm câu thể hiện luận điểm trung tâm và liệt kê các chi tiết dùng để kiểm tra luận điểm đó trong ngữ liệu (sự việc đi muộn, việc chăm em, việc hỏi riêng).

Luận điểm trung tâm được HS viết: “Lắng nghe trước khi phán xét là cách góp ý công bằng và hiệu quả trong tập thể; góp ý là cần thiết nhưng không thể thay bằng phán xét khi chưa tìm hiểu.” Kiến thức HS rút ra: luận điểm trung tâm chi phối toàn bài; có thể kiểm tra bằng các chi tiết trong tình huống (ba lần muộn, hoàn cảnh chăm em, cuộc trao đổi riêng); một ý kiến chỉ là luận điểm khi nêu được quan điểm và có thể dùng dẫn chứng để chứng minh.

Giải thích được vì sao chi tiết hỗ trợ luận điểm, thay vì chỉ kể hoặc liệt kê; phân biệt được câu kể sự việc với câu phân tích bằng chứng.

HS làm Phiếu học tập số 1, phần B. GV đưa hai cách viết: (a) “Bạn A đi học muộn ba lần và bị ghi tên.” (b) “Ba lần muộn là dữ kiện cần xử lí, nhưng chưa đủ để kết luận bạn thiếu trách nhiệm; việc bạn đang chăm em nhỏ buổi sáng cho thấy cần hỏi riêng trước khi kết luận.” HS xác định câu nào kể, câu nào phân tích; giải thích vì sao chi tiết “chăm em nhỏ” hỗ trợ luận điểm.

Bảng phân loại HS hoàn thành: câu (a) là kể sự việc, chưa có lí giải về mối quan hệ với luận điểm; câu (b) là phân tích bằng chứng vì chỉ rõ tác dụng của dữ kiện (đủ để xử lí nhưng chưa đủ để kết luận nhân cách). Kiến thức HS rút ra: phân tích bằng chứng là giải thích quan hệ giữa chi tiết và luận điểm; chi tiết “chăm em nhỏ” làm căn cứ cho việc hỏi riêng, chuyển từ lên án sang tìm hiểu.

Nêu được cách phản biện có căn cứ: xem cách hiểu khác, chấp nhận phần hợp lí và chỉ rõ giới hạn của lập luận.

GV nêu cách hiểu khác có thể xuất hiện: “Đã đi muộn thì phải xử lí ngay, nếu lắng nghe sẽ thành nể nang.” HS làm Phiếu học tập số 2, phần A: ghi phần hợp lí của ý kiến này, phần vượt quá dữ kiện, và viết một câu phản biện có căn cứ có đề xuất tiêu chí minh bạch và thời điểm xem lại.

Phần hợp lí: quy định về giờ học cần được giữ nghiêm và áp dụng công bằng. Phần vượt quá dữ kiện: lắng nghe không đồng nghĩa bỏ quy định; lời giải thích chưa phải lí do miễn trừ mọi nghĩa vụ. Câu phản biện mẫu HS có thể viết: “Lo ngại giảm nghiêm minh có cơ sở; tuy nhiên lắng nghe không đồng nghĩa với bỏ quy định, cần có tiêu chí minh bạch và thời điểm xem lại; lời giải thích không tự động miễn trừ trách nhiệm.” Kiến thức HS rút ra: phản biện có căn cứ phải nhìn nhận phần đúng trước, rồi chỉ rõ giới hạn.

Vận dụng ba khái niệm vào bài tập; lập được dàn ý có dữ kiện cụ thể cho từng phần của bài nghị luận xã hội.

Phần 1 (trắc nghiệm, học liệu NeoEdu): (a) Ghép khái niệm với nội dung sử dụng trong bài (luận điểm trung tâm, phân tích bằng chứng, phản biện có căn cứ). (b) Chọn cách làm phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu này: A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận; B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế; C. Bổ sung điều chưa được kể như một sự kiện đã chắc chắn xảy ra; D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết. (c) Đánh giá: a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt; b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố. Phần 2: HS lập dàn ý theo các phần của kiểu bài, mỗi phần nêu dữ kiện sẽ dùng, theo Phiếu học tập số 2, phần B.

Đáp án phần 1: (a) Luận điểm trung tâm là ý kiến định hướng toàn bài và có thể được kiểm tra bằng lí lẽ, dẫn chứng; Phân tích bằng chứng là giải thích vì sao chi tiết hỗ trợ luận điểm, thay vì chỉ kể hoặc liệt kê; Phản biện có căn cứ là xem cách hiểu khác, chấp nhận phần hợp lí và chỉ rõ giới hạn. (b) Đáp án A. (c) a) Đúng; b) Sai, các chi tiết giả định không được đổi thành kết quả nghiên cứu đã công bố. Dàn ý HS lập: Mở bài: phân biệt góp ý cần thiết với phán xét chưa tìm hiểu. Thân bài 1: ba lần muộn là sự việc, chưa đủ kết luận nhân cách; dùng việc chăm em làm căn cứ cho hỏi riêng. Thân bài 2: đối thoại bảo vệ phẩm giá nhưng không xóa trách nhiệm giờ học. Thân bài 3: đáp ý kiến lo giảm nghiêm minh bằng tiêu chí minh bạch và thời điểm xem lại. Kết bài: dừng để kiểm tra, hỏi tôn trọng, không đăng ảnh làm nhục.

Viết được một đoạn thân bài hoàn chỉnh có dữ kiện, lí giải và câu chuyển; tự đối chiếu và chỉnh sửa theo tiêu chí.

HS viết đoạn thân bài 2 (đối thoại bảo vệ phẩm giá nhưng không xóa trách nhiệm giờ học) theo dàn ý đã lập, khoảng 120–150 chữ. Sau đó đổi vở với bạn cùng bàn, đối chiếu bốn tiêu chí: tập trung đúng đề; có dữ kiện đúng; có giải thích quan hệ; có liên kết câu.

Đoạn thân bài mẫu gợi ý: “Lắng nghe còn bảo vệ phẩm giá của người được góp ý. Khi được hỏi thay vì bị kết tội, bạn có cơ hội giải thích và cùng chịu trách nhiệm. Tuy nhiên, lời giải thích không tự động miễn trừ mọi nghĩa vụ. Nhà trường vẫn cần cùng gia đình tìm cách bảo đảm giờ học, chẳng hạn phân chia việc chăm em hoặc thống nhất một hình thức hỗ trợ phù hợp.” Kiến thức HS rút ra: đoạn thân bài cần có dữ kiện, lí giải và câu chuyển; bản sửa phải làm rõ quan hệ giữa phẩm giá, trách nhiệm và giải pháp.

Vận dụng kiến thức vào tình huống thực tế của lớp học; xác định được nội dung và cấu trúc sơ bộ cho bài viết hoàn chỉnh về nhà.

HS suy nghĩ về một tình huống thực tế ở lớp (ví dụ: bạn bị phê bình trên nhóm chat khi chưa rõ nguyên nhân). HS viết nhanh một câu luận điểm trung tâm, hai dữ kiện, một cách phản biện có căn cứ, rồi chia sẻ với bạn cùng bàn. Phần này là bước chuẩn bị cho bài viết về nhà.

Mỗi HS có một đoạn ghi chú sơ bộ gồm: luận điểm trung tâm có thể kiểm tra; hai dữ kiện đã ghi nhãn rõ là sự việc hay lí giải; một câu phản biện có ghi nhận phần hợp lí và chỉ rõ giới hạn. Kiến thức HS rút ra: vận dụng ba khái niệm vào tình huống mới cần xác định dữ kiện trước khi kết luận.