Giáo án Thực hành tiếng Việt: Đặc điểm cơ bản của ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết (tiếp theo)

Tạo tình huống mở đầu, giúp HS nhận ra dấu hiệu khẩu ngữ trong lời nói thực tế và xác định nhiệm vụ của tiết học là chuyển lời nói thành bản viết có căn cứ.

HS nghe GV đọc (hoặc đọc theo máy chiếu) lời phỏng vấn giả định: “Ờ, tớ thấy, kiểu như là, sân này trơn ấy, hôm mưa nhé.” HS trả lời câu hỏi: Trong câu này, những từ nào làm lộ nhịp suy nghĩ và quan hệ thân mật giữa người nói và người nghe? Nếu viết thành báo cáo, điều gì cần giữ lại?

Danh sách dấu hiệu khẩu ngữ HS nhận ra: ờ, tớ, kiểu như là, ấy, nhé. Ý chính HS nêu được: mặt sân trơn, điều kiện hôm mưa. Kết luận mở đầu: nhiệm vụ là viết một câu báo cáo ý kiến chứ không trích nguyên văn, cần loại bỏ từ đệm nhưng giữ nội dung và điều kiện.

Giúp HS hệ thống hoá ba khái niệm: dấu hiệu khẩu ngữ, lời dẫn trực tiếp và biên tập lời nói; nêu được nội dung và giới hạn của từng khái niệm.

Nhóm 4 HS dùng khăn trải bàn. Mỗi HS viết vào một ô riêng: Dấu hiệu khẩu ngữ là gì và nhận ra ở đâu trong lời phỏng vấn; Lời dẫn trực tiếp giữ điều gì và có giới hạn nào; Biên tập lời nói làm rõ nội dung như thế nào mà không bóp méo ý người nói. Ô chung ở giữa ghi kết luận của nhóm. Các em điền theo Phiếu học tập số 1, phần A.

Khăn trải bàn có ba khái niệm và kết luận nhóm. Nội dung đúng: (1) Dấu hiệu khẩu ngữ gồm từ đệm, câu tỉnh lược và cách xưng hô gắn quan hệ trực tiếp, cần xác định trong ngữ liệu trước khi nhận xét. (2) Lời dẫn trực tiếp giữ dấu hiệu lời của người khác khi cần ghi lại chính xác, có giới hạn trích dẫn. (3) Biên tập lời nói làm rõ nội dung cho bản viết mà không bóp méo ý người nói.

Giúp HS vận dụng quy trình tạo sản phẩm có căn cứ: xác định nhiệm vụ và người đọc, chọn dữ kiện, ghi rõ phạm vi nguồn, kiểm tra giới hạn kết luận.

Cặp đôi đọc lời phỏng vấn giả định và trả lời ba câu hỏi trong Phiếu học tập số 1, phần B: (1) Nhiệm vụ là gì, người đọc bản báo cáo là ai? (2) Khi bỏ ờ, kiểu như là và đổi tớ thành người được hỏi, nội dung có bị thay đổi không? (3) Vì sao phải giữ khi trời mưa và cụm cho rằng? Sau đó đối chiếu với sản phẩm mẫu trong ví dụ của bài.

Quy trình gồm bốn bước: xác định nhiệm vụ và người đọc; chọn dữ kiện (ý chính: mặt sân trơn; điều kiện: khi trời mưa); ghi rõ phạm vi nguồn (đây là ý kiến trong cuộc phỏng vấn, chưa phải kết quả đo độ trơn); đối chiếu tiêu chí. Sản phẩm mẫu: Câu thuật lại: Người được hỏi cho rằng mặt sân dễ trơn khi trời mưa. Chú giải: Tôi bỏ ờ và kiểu như là vì chúng không thêm nội dung vào bản báo cáo; đổi tớ thành người được hỏi để hợp lời thuật. Tôi giữ khi trời mưa, vì không có nhận xét về mọi ngày. Cụm cho rằng đánh dấu đây là ý kiến trong cuộc phỏng vấn, chưa phải kết quả đo độ trơn. Vì không dẫn nguyên văn, tôi không đặt câu sửa trong ngoặc kép gán cho người trả lời.

Củng cố kĩ năng viết câu thuật lại ý kiến có căn cứ, tự kiểm tra và chỉnh sửa sản phẩm theo tiêu chí; trả lời đúng các bài tập trắc nghiệm và đúng sai.

Phần 1 (cá nhân, 6 phút): Viết một câu báo cáo ý kiến từ lời phỏng vấn giả định “Ờ, tớ thấy, kiểu như là, sân này trơn ấy, hôm mưa nhé.”, không trích nguyên văn. Phần 2 (cặp đôi, 3 phút): Đổi bài cho bạn, đối chiếu theo ba tiêu chí: không có từ đệm; giữ điều kiện khi trời mưa và nhãn người được hỏi; không thêm nội dung và không đặt trong ngoặc kép. Phần 3 (cả lớp, 5 phút): Làm nhanh câu 3 và câu 4 trong phần bài tập của bài, bằng học liệu NeoEdu hoặc phiếu giấy.

Câu thuật lại đúng: “Người được hỏi cho rằng mặt sân dễ trơn khi trời mưa.” Tiêu chí đạt: không còn ờ, kiểu như là, ấy, nhé; có điều kiện khi trời mưa; có cụm cho rằng; không đặt ngoặc kép. Đáp án câu 3: A (Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận). Đáp án câu 4: a) Đ (Phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt); b) S (Chi tiết giả định không phải kết quả nghiên cứu đã công bố; không được đổi nhãn giả định thành kết quả thực nghiệm).

Vận dụng dấu hiệu khẩu ngữ, lời dẫn trực tiếp và biên tập lời nói vào một tình huống mới; tự chỉnh sửa sản phẩm theo tiêu chí.

Cá nhân lập một lời phỏng vấn giả định gồm 2 đến 3 câu có từ đệm (ví dụ về một chủ đề sinh hoạt trong lớp), rồi viết một câu thuật lại ý kiến và chú giải ba thay đổi về từ đệm, điều kiện và nguồn phát ngôn. Nhiệm vụ này có thể hoàn thành về nhà nếu không đủ thời gian trên lớp.

Một lời phỏng vấn giả định có dấu hiệu khẩu ngữ; một câu thuật lại ý kiến đúng nhiệm vụ; phần chú giải nêu ít nhất ba thay đổi kèm lí do. Tiêu chí tự kiểm tra: không thêm sự kiện ngoài lời phỏng vấn; giữ điều kiện và nhãn nguồn; không đặt trong ngoặc kép; mọi ý kiến đều đánh dấu là ý kiến.