Giáo án Một thời đại trong thi ca

Xác định vấn đề bài học: để nhận diện tinh thần một thời đại thơ ca, cần chọn mẫu như thế nào.

HS đọc câu hỏi GV chiếu: « Chỉ chọn vài bài dở để phủ định một phong trào có hợp phương pháp không? » HS giơ thẻ Đồng ý / Chưa đồng ý / Chưa chắc, sau đó trao đổi nhanh với bạn cùng bàn một câu giải thích. GV đặt tiếp câu hỏi: « Muốn biết tinh thần của một thời đại, ta nên chọn trường hợp nào để đọc và nhìn vào đâu? »

HS nêu được: không hợp phương pháp, vì muốn nhận diện tinh thần một thời đại phải chọn trường hợp tiêu biểu và xem xu hướng lớn; một mẫu thiên lệch không đại diện cho toàn bộ phong trào. HS ghi câu dẫn vấn đề vào vở.

Nêu được cách đọc của Hoài Thanh (so bài hay với bài hay, nhìn xu hướng chung) và giải thích vai trò của nguyên tắc này trước kết luận.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1, đọc phần “Phân tích từ dữ kiện 1” trong tóm lược. Nhiệm vụ: (1) Hoài Thanh yêu cầu đọc theo cách nào để nhận diện Thơ mới? (2) Vì sao cái mới vẫn có phần kế thừa cái cũ nên cần nhìn xu hướng chung? (3) Điền bảng so sánh cách đọc sai và cách đọc đúng với lí do.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, gồm: cách đọc của Hoài Thanh là so sánh những bài hay với nhau và nhìn vào xu hướng chung; cái mới vẫn có phần kế thừa cái cũ, nên xu hướng chung mới phản ánh đúng; đặt nguyên tắc trước kết luận giúp việc nhận diện Thơ mới không phụ thuộc một ví dụ dễ gây thiên lệch. Bảng so sánh: chọn vài bài dở để phủ định | sai vì mẫu thiên lệch, không đại diện; so bài hay với bài hay, xem xu hướng | đúng vì phản ánh tinh thần chung của thời đại.

Giải thích được vì sao chuỗi các hướng sáng tạo được gợi nhắc vừa cho thấy cá tính khác nhau vừa nâng đỡ nhận xét chung về sự bơ vơ.

Nhóm dùng khăn trải bàn: ô giữa ghi “Cái tôi và lối thoát”; sáu ô xung quanh ghi tên Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Xuân Diệu, Huy Cận. Nhiệm vụ: đọc phần “Phân tích từ dữ kiện 2”, ghi vào mỗi ô một nét được gợi về hướng tìm lối thoát (chỉ dựa trên tóm lược, không thêm tiểu sử hay tác phẩm ngoài ngữ liệu). Viết ở ô giữa một câu nêu điểm chung về sự bơ vơ mà các hướng cùng phản ánh.

Khăn trải bàn hoàn thành với sáu ô tên và nhận xét ngắn. Kết luận: sáu tên được gợi nhắc như các hướng tìm lối thoát của cái tôi; các hướng khác nhau về cá tính nhưng cùng nâng đỡ nhận xét về sự bơ vơ; nhờ vậy phong trào không bị biến thành một giọng duy nhất.

Phân tích được hai đầu mối (bế tắc của cái tôi và khát vọng gắn bó) để giải thích vì sao giọng cảm thông làm lời phê bình vừa nhận ra bế tắc vừa hiểu khát vọng.

HS làm việc cặp đôi, dùng sơ đồ hai cột “Bế tắc” và “Khát vọng gắn bó” do GV chuẩn bị. Câu hỏi: (1) Sau khi nêu sự cô đơn của cái tôi, người viết lí giải điều gì? (2) Vì sao có thể nói đây không phải phê phán đơn giản rằng các nhà thơ chỉ ích kỉ? (3) Tra cứu nhanh bài giảng và ví dụ trên trang NeoEdu để đối chiếu cách trình bày lập luận.

Sơ đồ hai cột hoàn thành. Cột “Bế tắc”: cái tôi cô đơn, bơ vơ, cần chỗ dựa. Cột “Khát vọng gắn bó”: gửi nỗi niềm riêng vào tiếng Việt và tìm chỗ dựa nơi truyền thống. Kết luận: giọng cảm thông đi cùng phân tích cho thấy bế tắc và khát vọng là hai mặt của cùng một quá trình; cái tôi là chìa khóa để hiểu lịch sử văn học, nhưng không phải nhãn áp lên mọi bài thơ.

Vận dụng được tiêu chí kiểm tra nhận định và cách phân biệt lời người phân tích với câu trích nguyên tác.

HS làm bài tập trắc nghiệm và đúng sai trong Phiếu học tập số 2, sau đó làm nhanh câu hỏi tự luận ngắn. Đề gồm: Bài 1 (Ai là tác giả hoặc chủ thể sáng tạo của Một thời đại trong thi ca theo hồ sơ đã cho? A. Hoài Thanh; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Nguyễn Du). Bài 2 (Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định “Cái tôi là một chìa khóa lịch sử văn học, không phải nhãn áp lên mọi bài thơ một cách tuyệt đối.”? A. Đối chiếu dấu hiệu nguyên tắc so sánh được nêu trước kết luận; B. Xem cách tổ chức: các trường hợp thơ phục vụ nhận diện xu hướng; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả rồi bỏ qua hình thức văn bản; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái tác phẩm). Bài 3 (Đúng/Sai: a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện; b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược này là nguyên văn của tác giả). Bài 4 (Chỉ chọn vài bài dở để phủ định một phong trào có hợp phương pháp không?).

Đáp án: Bài 1: A. Bài 2: A và B (hai thao tác này đối chiếu dấu hiệu và quan hệ trong tác phẩm; C và D thay việc đọc bằng uy tín hoặc suy diễn). Bài 3: a) Đúng; b) Sai, vì bản tóm lược chỉ cung cấp sự kiện và đầu mối, câu chữ nguyên văn cần đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp. Bài 4: Không; muốn nhận diện tinh thần một thời đại phải chọn trường hợp tiêu biểu và xem xu hướng lớn; một mẫu thiên lệch không đại diện cho toàn bộ phong trào.

Vận dụng kiến thức về cách đọc và nhận diện một phong trào để viết đoạn văn ngắn có luận điểm, dẫn dữ kiện và nêu giới hạn của cách hiểu.

HS viết đoạn khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về Một thời đại trong thi ca. Yêu cầu: có luận điểm gắn với nhận định trọng tâm; phân tích ít nhất hai đầu mối trong các hướng đã học; nêu một giới hạn của cách hiểu; dùng dữ kiện đã cho, không tạo câu trích dẫn và phân biệt rõ lời mình với lời tóm lược. Sau khi viết, HS đổi bài với bạn cùng bàn và đối chiếu theo tiêu chí: luận điểm (0,35), phân tích hai đầu mối (0,35), lí giải mạch lạc (0,20), diễn đạt chính xác (0,10).

Đoạn văn khoảng 150 chữ có cấu trúc gợi ý: câu luận điểm nêu nhận định trọng tâm; câu phân tích đầu mối thứ nhất (nguyên tắc so sánh và xu hướng chung, hoặc chuỗi các hướng tìm lối thoát); câu phân tích đầu mối thứ hai (khát vọng gắn bó với tiếng Việt và truyền thống, đi cùng giọng cảm thông); câu nêu giới hạn (bản tóm lược không thay được bản tác phẩm khi cần xác nhận câu chữ); câu kết khẳng định lại luận điểm.