Giáo án Tri thức ngữ văn

HS nhận diện được vấn đề cần bàn trong tình huống và thấy nhu cầu phải nêu lí lẽ, bằng chứng khi trình bày một ý kiến.

HS đọc tình huống trên slide: “Nhóm thư viện đề nghị mở tủ sách vào giờ nghỉ.” GV đặt câu hỏi:

• Theo em, nhóm đang muốn người nghe quyết định điều gì?
• Nếu nhóm chỉ nói “nên mở tủ sách giờ nghỉ” thì người nghe còn thiếu những thông tin nào để tin và đồng tình?

HS nêu được vấn đề cần bàn: có nên mở tủ sách vào giờ nghỉ hay không. HS nhận ra rằng chỉ đưa ra ý kiến mà thiếu lí do và căn cứ thì người nghe khó đánh giá, nên cần có luận điểm và bằng chứng đi kèm.

HS nêu đúng khái niệm luận đề, luận điểm, bằng chứng và xác định được ba yếu tố này trong ngữ liệu tủ sách.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1, đọc lại đoạn ngữ liệu về tủ sách giờ nghỉ và thực hiện:

• Tìm luận đề của ngữ liệu.
• Tìm luận điểm thứ nhất và chỉ ra câu nêu luận điểm đó.
• Tìm bằng chứng nâng đỡ luận điểm thứ nhất.
• Giải thích vì sao bằng chứng ấy liên quan đến luận điểm.

Kết quả đúng trong phiếu:

• Luận đề: có nên mở tủ sách vào giờ nghỉ (vấn đề trung tâm mà văn bản bàn luận).
• Luận điểm thứ nhất: học sinh thiếu thời gian đến thư viện sau giờ học (ý kiến chính triển khai một mặt của luận đề).
• Bằng chứng: khảo sát lớp giả định ghi 18 trong 30 bạn phải về ngay để đón em (thông tin làm căn cứ cho lí lẽ).
• Giải thích: bằng chứng cho thấy nhu cầu về thời gian của một bộ phận học sinh, nên phục vụ trực tiếp cho luận điểm.
• Khái niệm HS rút ra: luận đề định hướng toàn bài; luận điểm làm rõ một mặt của luận đề; bằng chứng là căn cứ cho lí lẽ.

HS giải thích được vì sao một con số chỉ là bằng chứng có phạm vi nhất định và nhận ra vai trò của các yếu tố tự sự, miêu tả, thuyết minh, biểu cảm trong lập luận.

HS làm việc nhóm 4 người (kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi người ghi ý kiến vào ô của mình, sau đó thống nhất ý chung ở giữa). GV nêu câu hỏi:

• Con số 18/30 cho biết điều gì về nhu cầu của nhóm? Con số đó chưa cho biết điều gì?
• Vì sao cần tách “lí do vì sao nên mở” khỏi “hiệu quả đã đo được”?
• Theo em, tự sự, miêu tả, thuyết minh, biểu cảm có thể xuất hiện trong đoạn lập luận này như thế nào? Các yếu tố đó phục vụ lập luận hay thay thế lí do?

Nhóm thống nhất trên khăn trải bàn:

• 18/30 hỗ trợ nhu cầu giờ nghỉ của nhóm được nêu, nhưng chưa chứng minh hiệu quả của một thử nghiệm chưa làm; đây là số liệu giả định, không phải kết quả khảo sát thực tế của trường.
• Cần tách lí do vì sao nên mở (dữ kiện làm căn cứ) với điều cần đo (lượt mượn sau hai tuần), để không tuyên bố chắc chắn hiệu quả khi chưa có dữ liệu.
• Tự sự có thể đưa một trường hợp (một bạn phải về ngay); miêu tả làm rõ tình thế; thuyết minh bổ sung bối cảnh; biểu cảm thể hiện thái độ. Các yếu tố này phục vụ lập luận nhưng không thay lí do.
• Khi đọc văn bản như Cầu hiền chiếu hay diễn văn dân quyền, cần xét người nói, người được thuyết phục và hoàn cảnh lịch sử để hiểu cách chọn bằng chứng và giọng điệu.

HS vận dụng khái niệm và nguyên tắc đọc có căn cứ để làm các bài tập đã cho, phân biệt được dữ kiện với cách lí giải và đánh giá đúng sai.

HS làm bài tập lần lượt theo ngữ liệu tủ sách, cá nhân trong 4 phút, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn trong 2 phút:

• Bài 3: Cách làm nào phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu này? A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế. C. Bổ sung điều chưa được kể như một sự kiện đã chắc chắn xảy ra. D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết.
• Bài 4: Đánh giá a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt. b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố. (Đúng hay sai?)
• Bài 5: Xếp quy trình tạo một sản phẩm có căn cứ: (1) Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn; (2) Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; (3) Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận; (4) Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện.

Đáp án:

• Bài 3: A. Đọc phải bắt đầu từ các dữ kiện thực sự được cung cấp; độ tin cậy và ý nghĩa của mỗi kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ.
• Bài 4: a) Đúng. Mô hình cho phép quan sát thao tác lập luận. b) Sai. Đây là dữ liệu giả định; không được đổi nhãn giả định thành kết quả thực nghiệm.
• Bài 5: Thứ tự đúng là 2 → 1 → 4 → 3. Trước hết xác định người đọc và mục đích; tiếp theo chọn chứng cứ và ghi rõ phạm vi nguồn; sau đó tổ chức nhận định và giải thích; cuối cùng đối chiếu tiêu chí để chỉnh sửa.
• HS ghi nhận: Luận đề → Luận điểm → Bằng chứng cần được kiểm tra giới hạn kết luận.

HS vận dụng luận đề, luận điểm, bằng chứng để viết một đoạn đề xuất 4–6 câu và tự đối chiếu với tiêu chí.

HS viết cá nhân một đoạn 4–6 câu đề xuất về tình huống tủ sách giờ nghỉ, trong đó có: luận đề, một luận điểm, một bằng chứng từ ngữ liệu, và một câu nêu giới hạn hoặc bước kiểm chứng. Sau khi viết, HS đổi bài cho bạn bên cạnh và đối chiếu theo thang tiêu chí 1 điểm: nêu đúng luận đề và luận điểm (0,3); dùng đúng dữ kiện của tình huống và ghi rõ là giả định (0,3); giải thích quan hệ giữa bằng chứng và kết luận hoặc nêu giới hạn (0,3); diễn đạt rõ ràng (0,1).

Đoạn đề xuất mẫu tham khảo (HS có thể viết cách khác nếu đảm bảo căn cứ): “Có nên mở tủ sách giờ nghỉ là vấn đề cần bàn. Tôi đề xuất thử trong hai tuần vì nhiều bạn thiếu thời gian đến thư viện sau buổi học: trong mẫu giả định, 18/30 bạn phải về ngay để đón em. Đây là bằng chứng về nhu cầu được nêu, chưa phải số liệu của toàn trường. Nếu được đồng ý, nhóm cần thống nhất người trực và cách ghi lượt mượn trước khi thử.”
Tiêu chí tự kiểm tra: đã nêu luận đề chưa; luận điểm có khớp với luận đề chưa; bằng chứng có ghi rõ phạm vi giả định chưa; có câu nào khẳng định vượt quá dữ liệu không.