Giáo án Cầu hiền chiếu

Huy động hiểu biết nền về lời kêu gọi của người cầm quyền và phân biệt người soạn với chủ thể phát ngôn, tạo tâm thế vào bài.

HS làm việc cặp đôi trong 2 phút, trả lời hai câu hỏi GV đưa lên màn hình:

• Khi một người đứng đầu nhà nước kêu gọi nhân tài ra giúp nước, em đoán lời kêu gọi đó có thể mang những thái độ nào? Vì sao?
• Trong một văn bản nhà nước, người viết lời và người ban hành có luôn là một người không?
  Sau đó GV dẫn vào bài: “Cầu hiền chiếu” của Ngô Thì Nhậm, lời chiếu theo chủ trương của vua Quang Trung.

• Nhận định ban đầu của HS: lời kêu gọi từ người cầm quyền có thể mang sắc thái ra lệnh hoặc sắc thái cầu thị, tùy cách người ban nói.
• Kết luận sơ bộ: người soạn lời và người ban hành có thể khác nhau; trong “Cầu hiền chiếu”, Ngô Thì Nhậm là người soạn, vua Quang Trung là chủ thể ban chiếu.

Nhận diện dấu hiệu thứ nhất: thẩm quyền chính trị kết hợp thái độ cầu thị; giải thích tác dụng của sự kết hợp này đối với sĩ phu còn dè dặt.

HS làm việc nhóm 4 người với Phiếu học tập số 1. Đọc bản tóm lược, tìm các chi tiết thể hiện quyền uy của người ban chiếu và các chi tiết thể hiện thái độ cầu thị, sau đó trả lời:

• Lời chiếu nhận rằng nước đang cần người giúp, điều đó cho thấy thái độ gì của người cầm quyền?
• Mở đường tiến cử và tự tiến cử làm thay đổi quan hệ giữa người ban chiếu và người được mời như thế nào?
• Vì sao kết hợp quyền uy với thái độ cầu thị lại có khả năng thuyết phục hơn là chỉ gây sức ép phục tùng?

• Chủ thể ban chiếu: vua Quang Trung; người soạn: Ngô Thì Nhậm.
• Dấu hiệu 1: thẩm quyền chính trị (người đứng đầu ban lời chiếu) kết hợp thái độ cầu thị (thừa nhận tình thế cần người giúp, mở đường tiến cử và tự tiến cử).
• Kết luận nhóm: sự kết hợp này làm lời gọi có khả năng thuyết phục sĩ phu còn dè dặt, thay vì chỉ yêu cầu phục tùng; người được mời được chọn cách ra giúp nước phù hợp với khả năng của mình.

Phân tích cách văn bản đi từ quan hệ người hiền với thiên tử, qua tình trạng người tài và việc nước khó khăn, đến các cách ra giúp nước; giải thích tác dụng của chuỗi lập luận này.

HS làm việc nhóm cũ với Phiếu học tập số 2, vẽ sơ đồ ba bước:

• Bước 1 (nguyên lí): quan hệ người hiền với thiên tử.
• Bước 2 (thực trạng): người tài còn ẩn mình; việc nước khó khăn.
• Bước 3 (giải pháp): các cách ra giúp nước, gồm tiến cử và tự tiến cử.
  Nhóm trả lời: Vì sao lời mời cần có nguyên lí trước khi nêu thực trạng? Nếu bỏ bước 2, lời mời sẽ thiếu điều gì?

• Sơ đồ chuỗi lập luận đúng thứ tự: nguyên lí (người hiền và thiên tử) → thực trạng (người tài ẩn mình, việc nước khó khăn) → giải pháp (tiến cử, tự tiến cử).
• Kết luận: chuỗi nguyên lí – thực trạng – giải pháp làm lời mời có lí do và con đường thực hiện cụ thể; nếu bỏ thực trạng, lời mời sẽ thiếu lí do để người nghe thấy cần phải ra giúp nước; nếu bỏ giải pháp, người nghe không biết làm thế nào để ra giúp nước.

Nhận diện dấu hiệu thứ ba: đối tượng thuyết phục là giới sĩ phu, hình ảnh sao Bắc Thần và lẽ xử thế của người hiền tạo nền văn hóa chung; giải thích tác dụng giảm lo ngại cho người chưa dám tự tiến cử.

HS làm việc cặp đôi, đọc phần tóm lược về hình ảnh sao sáng hướng về sao Bắc Thần và việc người được mời có thể tự trình bày hoặc được tiến cử theo khả năng. Trả lời:

• Vì sao hình ảnh sao sáng hướng về sao Bắc Thần phù hợp với đối tượng là giới sĩ phu?
• Lời mời tôn trọng khả năng khác nhau của người ra giúp nước có tác dụng gì với người còn lo ngại, chưa dám tự tiến cử?

• Dấu hiệu 3: đối tượng thuyết phục cụ thể là giới sĩ phu; hình ảnh sao sáng hướng về sao Bắc Thần cùng lẽ xử thế của người hiền tạo một nền văn hóa chung.
• Tác dụng: lời mời tôn trọng khả năng khác nhau nên làm giảm lo ngại của người chưa dám tự tiến cử, vì họ thấy có nhiều cách ra giúp nước phù hợp với mình.
• Kết luận: cách viết lời mời phụ thuộc vào đối tượng thuyết phục; với giới sĩ phu, hình ảnh chung và lẽ xử thế quen thuộc giúp lời kêu gọi dễ được chấp nhận.

Vận dụng ba dấu hiệu để kiểm tra nhận định, phân biệt lời phân tích với câu trích nguyên tác và đánh giá cách dùng bản tóm lược.

HS làm bài tập 2, 3, 5, 6 trong phần bài tập tương tác trên NeoEdu (neoedu.vn/learn/11/literature/bai-3-cau-hien-chieu). Sau đó cả lớp đối chiếu đáp án và thảo luận câu hỏi: “Nếu một câu trong bản tóm lược được coi là nguyên văn, điều gì có thể sai?”

• Bài 2: Ai là tác giả hoặc chủ thể sáng tạo của Cầu hiền chiếu? Đáp án A. Ngô Thì Nhậm. (Cần phân biệt tác giả với người kể chuyện hoặc nhân vật trong tác phẩm.)
• Bài 3: Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định “Cầu tài là việc chung của đất nước, không chỉ là sự ban ơn của người cầm quyền.”? Đáp án A và B: đối chiếu dấu hiệu thẩm quyền kết hợp thái độ cầu thị; xem cách tổ chức lập luận từ nguyên lí đến tình thế rồi hành động.
• Bài 5: Đánh giá cách dùng bản tóm lược. a) Đúng: dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, không tự thêm sự kiện. b) Sai: không thể coi từng câu của bản tóm lược là nguyên văn của tác giả; việc xác nhận câu chữ cần bản tác phẩm hợp pháp.
• Bài 6: Tác giả soạn văn bản có đồng nhất với người ban chiếu không? Không. Ngô Thì Nhậm là người soạn; vua Quang Trung là chủ thể ban chiếu.

Vận dụng ba dấu hiệu phân tích để viết đoạn văn khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về Cầu hiền chiếu, có luận điểm, hai đầu mối và một giới hạn của cách hiểu.

HS lập dàn ý trên lớp theo nhận định: “Cầu tài là việc chung của đất nước, không chỉ là sự ban ơn của người cầm quyền.” Chọn hai trong ba dấu hiệu để làm đầu mối, viết đoạn văn khoảng 150 chữ tại lớp hoặc ở nhà. Đoạn văn cần:

• Nêu luận điểm bám sát nhận định.
• Giải thích hai đầu mối đã chọn và cách chúng nâng đỡ nhận định.
• Nêu một giới hạn của cách hiểu (ví dụ: cách hiểu dựa trên bản tóm lược, chưa đối chiếu câu chữ bản tác phẩm).
  Không tạo câu trích dẫn từ bản tóm lược.

• Dàn ý gồm: câu luận điểm; đầu mối 1 (thẩm quyền kết hợp thái độ cầu thị) với dữ kiện “mở đường tiến cử, tự tiến cử”; đầu mối 2 (chuỗi nguyên lí – thực trạng – giải pháp) với dữ kiện “người tài còn ẩn mình, việc nước khó khăn”; giới hạn của cách hiểu: căn cứ vào bản tóm lược, cần đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp khi khảo sát câu chữ.
• Sản phẩm đoạn văn đạt yêu cầu: có câu mở đầu nêu luận điểm, hai đầu mối được giải thích rõ, một câu nêu giới hạn, không chép nguyên văn bản tóm lược, không gán câu trích cho tác giả.