Giáo án Thời gian

Huy động vốn sống và kinh nghiệm của HS về cảm nhận thời gian; xác định vấn đề trung tâm của tiết học là cách nghệ thuật chống lại lãng quên.

GV chiếu hai câu hỏi: (1) Khi nhìn chiếc lá khô hay một kỉ niệm cũ, em cảm thấy thời gian đang làm gì? (2) Điều gì giữ cho một kỉ niệm còn sống trong em lâu hơn một vật thể? HS trả lời nhanh bằng một câu, sau đó GV dẫn vào nhận định trọng tâm: “Nghệ thuật giúp con người chống lại lãng quên ở bình diện tinh thần.”

Danh sách 3–4 ý nhanh của HS trên bảng (ví dụ: “thời gian làm mất đi”, “kỉ niệm còn trong lòng”, “thơ và bài hát giữ lại cảm xúc”), kèm nhiệm vụ tiết học: đối chiếu nhận định với hai đầu mối trong hồ sơ Thời gian.

HS hệ thống hoá được cấu tứ hai phần của Thời gian và nhận diện đặc điểm thơ tự do thể hiện qua cách bài thơ vận động từ hao mòn sang bền sống.

Nhóm 4 HS (kĩ thuật khăn trải bàn) hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm: (a) Liệt kê các hình ảnh thuộc phần hao mòn và phần bền sống trong hồ sơ; (b) Nêu bước chuyển giọng và vai trò của bước chuyển đó; (c) Giải thích vì sao có thể gọi đây là thơ tự do: nêu một đặc điểm về hình thức và một đặc điểm về cảm xúc hoặc mạch cấu tứ.

Phiếu học tập số 1 đã điền đầy đủ, trong đó: phần hao mòn gồm lá khô, kỉ niệm rơi xuống lòng giếng cạn; phần bền sống gồm câu thơ và bài hát còn sức sống xanh, đôi mắt người yêu như giếng có nước; bước chuyển là đổi từ giếng cạn sang nguồn nước, đặt hai chiều mất mát và gìn giữ cạnh nhau tạo trục đối lập cho toàn bài; thơ tự do được nhận diện qua mạch cảm xúc vận động theo hai phần, không theo khuôn số câu, số chữ cố định.

HS giải thích được vì sao các hình ảnh chạm tới xúc giác, thị giác và thính giác giúp thời gian vô hình trở thành trải nghiệm có thể hình dung.

Cặp đôi trả lời câu hỏi: (1) Thời gian vô hình được cảm nhận qua những hình ảnh nào? (2) Mỗi hình ảnh chạm tới giác quan nào? (3) Nếu chỉ giải nghĩa “thời gian trôi qua” bằng khái niệm, điều gì sẽ mất đi trong cảm nhận của người đọc?

Bảng hai cột gồm hình ảnh và giác quan: “kẽ tay” (xúc giác), “chiếc lá” (thị giác), “tiếng sỏi trong giếng cạn” (thính giác); kết luận: các hình ảnh biến sự trôi qua thành trải nghiệm có thể hình dung; nếu chỉ giải nghĩa bằng khái niệm thì người đọc mất đi cảm xúc cụ thể và sự cảm nhận trực tiếp.

HS vận dụng kiến thức để kiểm tra nhận định, phân biệt lời phân tích với câu trích nguyên tác và nhận ra giới hạn của cách hiểu.

HS làm nhanh Phiếu học tập số 2 (phần luyện tập) gồm: câu 1 (trắc nghiệm về tác giả), câu 2 (trắc nghiệm về thao tác kiểm tra nhận định), câu 3 (đúng/sai về cách dùng bản tóm lược), câu 4 (trả lời: Có nên hiểu sự trường tồn như vật chất không hề hư hỏng?). Sau đó HS đối chiếu với học liệu NeoEdu.

Đề và đáp án: Câu 1: Ai là tác giả hoặc chủ thể sáng tạo của Thời gian theo hồ sơ? A. Văn Cao; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Nguyễn Du → Đáp án A (hồ sơ ghi Văn Cao, cần phân biệt với người kể chuyện hoặc nhân vật). Câu 2: Thao tác nào giúp kiểm tra nhận định? A. Đối chiếu dấu hiệu tương phản hao mòn và bền vững; B. Xem cách tổ chức hình ảnh hữu hình giúp cảm nhận điều trừu tượng; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ → Đáp án A, B. Câu 3: a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích, không tự thêm sự kiện → Đúng; b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược là nguyên văn của tác giả → Sai. Câu 4: Không. Đây là sự khẳng định giá trị trong trải nghiệm thẩm mĩ, không phải định luật bảo quản vật chất; tác phẩm có thể được lưu truyền và tái cảm nhận dù chất liệu vật thể thay đổi.

HS vận dụng cấu tứ, hình ảnh và nhận định trọng tâm để viết đoạn khoảng 150 chữ có luận điểm, hai đầu mối và một giới hạn của cách hiểu.

Cá nhân viết đoạn khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về Thời gian: nêu luận điểm gắn với nhận định “Nghệ thuật giúp con người chống lại lãng quên ở bình diện tinh thần”; phân tích ít nhất hai dấu hiệu trong ba hướng đã học (đối lập hao mòn và bền sống, hình ảnh hữu hình, bước chuyển từ giếng cạn sang nguồn nước); nêu một giới hạn của cách hiểu. Yêu cầu không tạo câu trích dẫn; chỉ dùng dữ kiện trong hồ sơ.

Đoạn văn khoảng 150 chữ có: luận điểm (ví dụ: “Trong Thời gian, nghệ thuật giúp con người chống lại lãng quên ở bình diện tinh thần.”); hai đầu mối (lá khô và kỉ niệm rơi xuống giếng cạn đối lập với thơ và âm nhạc mang sức sống bền xanh; hình ảnh kẽ tay, chiếc lá, tiếng sỏi làm thời gian hiện ra qua giác quan); một giới hạn (ví dụ: “Đây là giá trị tinh thần, không phải lời bảo đảm vật chất không hề hư hỏng.”).