Giáo án Củng cố, mở rộng

Huy động kiến thức nền về cấu tứ, hình ảnh thơ và chủ thể trữ tình; xác định nhiệm vụ ôn tập của hai tiết học.

GV chiếu sáu thẻ gồm ba thẻ khái niệm (Cấu tứ; Hình ảnh thơ; Chủ thể trữ tình) và ba thẻ mô tả (A. Mạch cảm xúc đi từ cảnh đến nỗi nhớ; B. Cành củi khô, dải bèo trôi trên sông; C. Tiếng nói bộc lộ cảm xúc, không đồng nhất giản đơn với tiểu sử). HS ghép cặp thẻ khái niệm với thẻ mô tả và trả lời câu hỏi: Vì sao không nên coi người nói trong bài thơ là chính tác giả?

Ba cặp ghép đúng: Cấu tứ – A; Hình ảnh thơ – B; Chủ thể trữ tình – C. HS nêu được: chủ thể trữ tình là tiếng nói bộc lộ cảm xúc trong tác phẩm, không đồng nhất giản đơn với tiểu sử tác giả, nên phải đọc theo dấu hiệu trong ngữ liệu.

Hệ thống hoá định nghĩa, dấu hiệu nhận biết và cách vận dụng của ba khái niệm trong một sơ đồ tư duy chung của nhóm.

HS làm việc nhóm bốn người, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Mỗi nhóm vẽ sơ đồ tư duy với trung tâm là Cấu tứ – Hình ảnh thơ – Chủ thể trữ tình và ba nhánh tương ứng. Câu hỏi GV đặt ra: Trước khi nhận xét về cấu tứ, em cần tìm dấu hiệu nào trong văn bản? Hình ảnh cảm tính khác hình ảnh có ý nghĩa ở điểm nào? Vì sao tiếng nói trong bài thơ không đồng nhất với tiểu sử tác giả? HS có thể tham khảo ví dụ trong trang bài học NeoEdu.

Sơ đồ tư duy của nhóm gồm ba nhánh; mỗi nhánh có: (1) định nghĩa; (2) dấu hiệu cần tìm trong ngữ liệu; (3) một ví dụ từ Nhớ đồng hoặc Tràng giang.
Kết luận HS rút ra:

• Cấu tứ được nhận ra qua trình tự cảnh – cảm xúc và các lượt chuyển hướng nhìn, nhớ.
• Hình ảnh thơ được nhận ra qua hình thức cảm tính (âm thanh, màu sắc, vật thể) và chiều ý nghĩa của nó.
• Chủ thể trữ tình được nhận ra qua ngôi xưng, giọng điệu và lời cảm thán, không suy từ tiểu sử.

Vận dụng cùng một bảng tự kiểm để đọc ba văn bản thơ trữ tình, phân tích dấu hiệu hình thức, tác dụng và nhận định có thể chứng minh.

Áp dụng kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: nhóm chuyên gia (ba nhóm, mỗi nhóm một văn bản: Nhớ đồng; Tràng giang; Con đường mùa đông) hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm: thể loại và định vị; dữ kiện trung tâm; dấu hiệu hình thức và tác dụng; một nhận định có thể chứng minh; điều chưa thể kết luận từ ngữ liệu. Vòng 2: đổi sang nhóm mảnh ghép, mỗi thành viên trình bày phần của nhóm mình trong khoảng 1 phút. Câu hỏi GV đặt ra: Tương phản giữa vật nhỏ và không gian rộng trong Tràng giang làm rõ điều gì? Lời hỏi tìm trong Nhớ đồng có tác dụng gì? Âm thanh lục lạc và bài ca trong Con đường mùa đông có xoá được khoảng trống không?

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh cho ba văn bản:

• Nhớ đồng (Tố Hữu, thơ trữ tình): dữ kiện là người tù nhớ đồng quê, người cày, tay gieo hạt, mẹ và người thân; dấu hiệu là tiếng hò ngoài nhà giam, các lượt cảm thán về buổi trưa cô quạnh và lượt hỏi tìm trở lại; nhận định: nỗi nhớ được tổ chức như hồi tưởng, làm khoảng cách giữa nơi giam hãm và cuộc sống tự do thêm rõ.
• Tràng giang (Huy Cận, thơ trữ tình): dữ kiện là sông nước rộng, cành củi khô, dải bèo, thuyền, bờ xa thiếu đò, cầu, mây và cánh chim chiều; dấu hiệu là sự đối lập giữa vật nhỏ lênh đênh và không gian nhiều chiều; nhận định: nỗi nhớ quê đã có sẵn trong tâm thế người nhìn, không cần một tác nhân ngoại cảnh quen thuộc như khói chiều.
• Con đường mùa đông (A-lếch-xan-đrơ Xéc-ghê-ê-vích Pu-skin, thơ trữ tình): dữ kiện là xe tam mã giữa tuyết, tiếng lục lạc lặp đều, bài hát của xà ích, bên ngoài không có mái lều hay ánh lửa; dấu hiệu là âm thanh và hình dung gặp người thương; nhận định: âm thanh không xoá được khoảng trống, người đi tự tìm chỗ dựa tinh thần trên đường xa.
  Kết luận: cùng một tiêu chí áp dụng được cho cả ba văn bản, nhưng không coi mọi bài thơ có cùng một cách đọc giống hệt nhau.

Củng cố khái niệm, phân biệt thao tác đọc với kết luận và sắp xếp đúng quy trình tạo sản phẩm có căn cứ.

HS làm Phiếu học tập số 3 gồm bốn bài: (1) ghép khái niệm với nội dung sử dụng; (2) chọn cách làm phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu; (3) đánh giá hai phát biểu đúng hoặc sai; (4) sắp xếp quy trình tạo một sản phẩm có căn cứ. Có thể làm bài tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra nhanh. Câu hỏi GV đặt ra: Vì sao mô hình học tập chỉ cho phép quan sát thao tác, còn kết luận về đời sống thật cần dữ liệu thật?

Đáp án:
(1) Cấu tứ – Cách tổ chức mạch cảm xúc và ý tưởng thành một chỉnh thể; Hình ảnh thơ – Hình thức cảm tính gợi ra sự vật và chiều ý nghĩa trong lời thơ; Chủ thể trữ tình – Tiếng nói bộc lộ cảm xúc trong tác phẩm, không đồng nhất giản đơn với tiểu sử.
(2) Đáp án A: Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận.
(3) a) Đúng: có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt. b) Sai: không thể coi mọi chi tiết giả định là kết quả nghiên cứu đã công bố.
(4) Thứ tự đúng: 1. Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; 2. Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn; 3. Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; 4. Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

Luyện thao tác so sánh theo cùng tiêu chí và chỉ ra, sửa một cách hiểu dễ sai bằng dữ kiện của văn bản.

Nhóm chọn một trong hai nhiệm vụ: (a) so sánh Nhớ đồng và Tràng giang theo tiêu chí tổ chức nỗi nhớ: nêu một điểm có thể đặt cạnh nhau và một khác biệt, không chỉ kể lại hai bản tóm tắt; (b) chọn Nhớ đồng, nêu một cách hiểu dễ sai (đọc như bức tranh thiên nhiên đẹp) và sửa bằng dữ kiện trong văn bản. Câu hỏi GV đặt ra: Cảnh đồng quê được nhìn từ vị trí nào? Mỗi hình ảnh đó có gắn với điều gì đang bị cách biệt không?

Gợi ý kết quả và thang chấm (tổng 1 điểm):
(a) Điểm chung: cả hai văn bản đều nối cảnh vật với nỗi nhớ và nhu cầu gắn bó (0,2 điểm cho tiêu chí chung; 0,3 điểm cho điểm gặp có căn cứ). Khác biệt: Nhớ đồng đi từ nơi giam hãm về cuộc sống và lí tưởng; Tràng giang mở sông trời nhưng cành củi, bèo, bờ thiếu đò cầu làm khoảng cách hiện rõ, nỗi nhớ quê có sẵn trong tâm thế người nhìn (0,4 điểm); diễn đạt (0,1 điểm).
(b) Cách hiểu sai: Nhớ đồng chỉ là bức tranh đồng quê. Sửa: cảnh được nhìn từ vị trí người tù, mỗi hình ảnh gắn với điều đang bị cách biệt; nỗi nhớ còn gắn với người lao động và lí tưởng cách mạng, nên vượt khỏi thưởng ngoạn phong cảnh.

Vận dụng bảng tự kiểm để viết đoạn phản hồi 4–6 câu, nêu một phát hiện có căn cứ và một giới hạn cần giữ khi kết luận.

HS chọn một trong ba văn bản đã học (Nhớ đồng, Tràng giang, Con đường mùa đông) và viết đoạn phản hồi 4–6 câu cho một bạn đang ôn bài. Đoạn viết cần: nêu một phát hiện về cấu tứ hoặc hình ảnh thơ; dẫn ít nhất một dữ kiện trong văn bản; giải thích tác dụng; nêu một giới hạn không thể kết luận từ ngữ liệu. Câu hỏi GV đặt ra: Phát hiện của em dựa vào dữ kiện nào? Có điều gì em chưa thể khẳng định từ đoạn thơ này?

Đoạn phản hồi mẫu (chọn Nhớ đồng): Đoạn thơ mở đầu từ tiếng hò bên ngoài nhà giam rồi gợi lại cánh đồng, người cày và tay gieo hạt, nên mạch cảm xúc đi từ thực tại đến hồi tưởng. Dữ kiện đó cho thấy cảnh đồng quê được nhìn qua khoảng cách của người tù, do đó mỗi hình ảnh đều gắn với điều đang bị cách biệt. Lời hỏi tìm trở lại làm nỗi nhớ được lặp lại và rõ hơn. Tuy nhiên, đoạn thơ không cho biết cụ thể hoàn cảnh riêng của người tù, nên không thể dựng thành một câu chuyện tiểu sử từ đó.
Thang chấm (1 điểm): phát hiện và giới hạn (0,4); dữ kiện (0,3); lí giải (0,2); diễn đạt (0,1). Chấp nhận phương án tương đương có căn cứ.