Giáo án Giới thiệu về một tác phẩm nghệ thuật

Huy động kiến thức nền về cách mở đầu một bài nói và nhận ra ý chính được phát biểu sớm; xác định nhiệm vụ của bài học.

GV đọc (hoặc chiếu) đoạn mở đầu mẫu: “Chào thầy cô và các bạn. Tôi xin trình bày về cấu tứ của Tràng giang. Ý chính tôi muốn làm rõ là: Cấu tứ Tràng giang mở rộng ngoại cảnh để làm rõ cô đơn và nhu cầu gắn bó.” HS trả lời câu hỏi: (1) Ý chính của bài nói là gì? (2) Ý chính được đặt ở vị trí nào trong đoạn? (3) Câu nào cho người nghe biết sắp chuyển sang phần chứng cứ?

HS nêu được: (1) Ý chính: cấu tứ Tràng giang mở rộng ngoại cảnh để làm rõ cô đơn và nhu cầu gắn bó. (2) Ý chính nằm ngay câu mở đầu sau lời chào, tức là được phát biểu sớm. (3) Câu “Ý chính tôi muốn làm rõ là:” và sau đó là câu mở đầu phần chứng cứ như “Trên mặt sông, những dấu hiệu nhỏ bé và trôi dạt…” báo hiệu chuyển ý. HS rút ra: luận điểm nói rõ và sớm giúp người nghe theo dõi.

Nhận diện được luận điểm nói và các dấu hiệu chuyển ý trong kịch bản; biết đối chiếu với ngữ liệu trước khi nhận xét.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1. HS đọc đoạn kịch bản đầy đủ (bốn đoạn sau lời chào) và thực hiện: (1) Tìm câu nêu luận điểm và đánh dấu. (2) Tìm các câu chuyển ý, ghi rõ từ ngữ báo hiệu. (3) Với mỗi đoạn chứng cứ, ghi một hình ảnh cụ thể lấy từ hồ sơ hình ảnh (cành củi khô, bèo, thuyền và nước, bờ xa, đò, cầu, mây, cánh chim). (4) Trả lời: Vì sao phải đối chiếu với ngữ liệu trước khi nhận xét luận điểm?

Đáp án Phiếu học tập số 1:

• Luận điểm: “Ý chính tôi muốn làm rõ là: Cấu tứ Tràng giang mở rộng ngoại cảnh để làm rõ cô đơn và nhu cầu gắn bó.”
• Dấu hiệu chuyển ý: “Trên mặt sông…” (chuyển sang hình ảnh sông nước); “Không gian tiếp tục mở sang…” (chuyển sang bờ bãi và bầu trời); “Đây là một tương phản quan trọng.” (chuyển sang nhận định về vai trò của cảnh lớn); “Những yếu tố gợi không khí cổ điển…” (chuyển sang sự kết hợp cổ điển và đời thường).
• Hình ảnh làm chứng cứ: đoạn 1 – cành củi khô, bèo, thuyền và nước chia hướng; đoạn 2 – bờ xa thiếu đò, cầu, mây và cánh chim lúc chiều.
• Lí do đối chiếu ngữ liệu: nhận xét chỉ đúng khi bám vào dữ kiện đã có; dữ kiện giả định không được coi là kết quả thực tế.

Biết ghi luận điểm, bằng chứng và câu hỏi khi nghe; biết phản hồi đúng ý người nói, không công kích cá nhân.

GV đọc chậm đoạn trình bày mẫu trong kịch bản (đoạn 2 và đoạn 3, khoảng một phút). HS dùng Phiếu nghe số 2 để ghi: luận điểm, một bằng chứng và một câu hỏi kiểm tra phạm vi. Sau đó, HS viết một lượt hỏi và một lượt trả lời theo mẫu: người nghe hỏi về nguồn hoặc bằng chứng, người trình bày đáp đúng phạm vi.

Phiếu nghe mẫu:

• Luận điểm: Cấu tứ Tràng giang mở rộng ngoại cảnh để làm rõ cô đơn và nhu cầu gắn bó.
• Bằng chứng: Cành củi khô và bèo trôi nhỏ bé giữa sông trời; bờ thiếu đò, cầu nối.
• Câu hỏi kiểm tra phạm vi: Không có nguyên tác trong bản diễn ý, bạn có thể kết luận chính xác vần và nhịp bài thơ không?
  Lượt hỏi đáp mẫu: Người nghe hỏi câu trên; người trình bày trả lời: “Không. Tôi chỉ phân tích các quan hệ hình ảnh đã được hồ sơ cung cấp. Muốn nhận xét vần, số tiếng, nhịp phải đọc bản thơ hợp pháp.”
  HS rút ra: phản hồi có căn cứ là nhắc đúng ý người nói rồi mới hỏi, bổ sung hoặc phản biện bằng dữ kiện, không công kích người nói.

Vận dụng được cách phân biệt dữ kiện với cách lí giải, nhận ra giới hạn của kết luận và sắp xếp quy trình tạo sản phẩm có căn cứ.

HS làm việc cá nhân rồi đối chiếu theo cặp với các câu sau (dựa trên ngữ liệu đã cho):
Câu 1: Cách làm nào phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu này? A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế. C. Bổ sung điều chưa được kể như một sự kiện đã chắc chắn xảy ra. D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết.
Câu 2: Đánh giá hai nhận định: a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt. b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố.
Câu 3: Sắp xếp quy trình tạo một sản phẩm có căn cứ: (1) Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn. (2) Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận. (3) Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe. (4) Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện.
HS có thể đối chiếu đáp án tương tác trên trang NeoEdu sau khi làm xong.

Đáp án:
Câu 1: A. Đọc phải bắt đầu từ các dữ kiện thực sự được cung cấp; độ tin cậy và ý nghĩa của mỗi kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ.
Câu 2: a) Đúng – mô hình cho phép quan sát thao tác phân tích mối quan hệ giữa chi tiết và mục đích diễn đạt. b) Sai – ngữ liệu chỉ là dữ liệu giả định, không được đổi nhãn giả định thành kết quả thực nghiệm; kết luận về thực tế cần thu thập dữ liệu thật.
Câu 3: Thứ tự đúng: (3) → (1) → (4) → (2). Trước hết xác định người đọc/nghe và mục đích; tiếp theo chọn chứng cứ; rồi tổ chức lí giải; cuối cùng kiểm tra sản phẩm theo tiêu chí.
HS rút ra: không chép định nghĩa thay cho thao tác; ví dụ giả định không được coi là dữ kiện thực tế.

Tạo được bài nói 3–5 phút có luận điểm rõ, dẫn chứng từ tác phẩm mình chọn; hỏi đáp 2 phút với phản hồi có căn cứ; tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

Mỗi HS chọn một tác phẩm nghệ thuật mình đã đọc, nghe hoặc xem (một bài thơ, một bức tranh, một bài hát, một bộ phim…) và chuẩn bị bài nói 3–5 phút theo bố cục: lời chào; luận điểm nói (đặt sớm); hai đến ba dấu hiệu chuyển ý và bằng chứng; kết nối với ý chính. Trong lớp, HS luyện theo cặp: người A trình bày 3 phút, người B ghi luận điểm, bằng chứng và một câu hỏi, sau đó hỏi đáp 2 phút. Hai bạn đổi vai. Tiêu chí tự kiểm: nội dung đúng chủ đề; chứng cứ và giới hạn; tổ chức và thời lượng; lắng nghe và phản hồi. Phần hoàn thiện bài nói và nộp bản viết (nếu có) giao về nhà.

Sản phẩm trên lớp: một bài nói luyện tập 3–5 phút, một phiếu nghe có đủ luận điểm, bằng chứng, câu hỏi kiểm tra phạm vi, và một lượt hỏi đáp 2 phút có phản hồi đúng ý người nói.
Sản phẩm về nhà: bản viết kịch bản hoàn chỉnh (chỉ là kịch bản tập nói, không phải bản thu), gồm luận điểm được nêu sớm, ít nhất hai dấu hiệu chuyển ý, mỗi dấu hiệu kèm một bằng chứng cụ thể, và một đoạn tự nhận xét theo bốn tiêu chí.
Tiêu chí chấm (GV và bạn nghe chấm): nội dung đúng chủ đề 0,3; chứng cứ và giới hạn 0,3; tổ chức và thời lượng 0,2; lắng nghe, phản hồi 0,2.