Giáo án Viết văn bản nghị luận về một tác phẩm thơ (Tìm hiểu cấu tứ và hình ảnh của tác phẩm)

Nhận diện được các dấu hiệu hình ảnh và tâm thế người nhìn trong ngữ liệu; nêu được lí do cần xác định dấu hiệu trước khi đưa ra nhận xét.

HS đọc đoạn ngữ liệu luyện tập về không gian sông nước và hồ sơ hình ảnh, sau đó trả lời ba câu hỏi:

• Câu 1: Chủ thể cảm thấy mình như thế nào trước không gian sông nước?
• Câu 2: Kể tên các hình ảnh được nêu trong hồ sơ hình ảnh.
• Câu 3: Nỗi nhớ quê xuất hiện từ đâu: từ một tác nhân ngoại cảnh hay từ tâm thế của người nhìn?

Danh sách dấu hiệu HS ghi được:

• Chủ thể nhỏ bé, cô đơn trước không gian rộng lớn.
• Hình ảnh: cành củi khô, những dải bèo, thuyền và nước chia hướng, bờ xa thiếu đò cầu, mây và cánh chim lúc chiều.
• Nỗi nhớ quê đã có sẵn trong tâm thế người nhìn, không cần khói chiều gợi ra.
  Kết luận ban đầu: muốn nhận xét về cấu tứ, phải chỉ ra được dấu hiệu tương ứng trong ngữ liệu trước.

Nêu được khái niệm và vai trò của luận điểm trung tâm, phân tích bằng chứng, phản biện có căn cứ; vận dụng được ba công cụ này vào một ví dụ cụ thể từ Tràng giang.

Nhóm 4 HS hoàn thành khăn trải bàn gồm ba ô:

• Ô 1 (Luận điểm trung tâm): Luận điểm là gì và được kiểm tra bằng gì?
• Ô 2 (Phân tích bằng chứng): Vì sao phải giải thích chi tiết hỗ trợ luận điểm, thay vì chỉ kể hoặc liệt kê?
• Ô 3 (Phản biện có căn cứ): Khi có cách hiểu khác, làm thế nào để chấp nhận phần hợp lí và chỉ rõ giới hạn?
  Vận dụng: với nhận định “Cành củi khô và bèo trôi nổi cho thấy sự sống nhỏ bé giữa dòng”, hãy chỉ ra một dấu hiệu, một cách phân tích và một điểm có thể phản biện.

Khăn trải bàn hoàn chỉnh gồm:

• Luận điểm trung tâm: ý kiến định hướng toàn bài, có thể kiểm tra bằng lí lẽ và dẫn chứng. Ví dụ: cảnh sông nước mở rộng làm nổi rõ nhu cầu gắn bó của chủ thể.
• Phân tích bằng chứng: cành củi khô và bèo trôi cho thấy chuyển động thiếu điểm tựa, làm cảm giác lẻ loi sâu hơn; đây là giải thích tác dụng, không chỉ kể vật có mặt.
• Phản biện có căn cứ: có thể cho rằng sự trôi dạt là tự do; chấp nhận phần hợp lí (có chuyển động) nhưng chỉ rõ giới hạn (chuyển động không có điểm tựa, ngữ liệu không nói tới sự tự do).

Vận dụng được quy trình viết bốn bước; lập được dàn ý có ý và dữ kiện cụ thể cho đề Cấu tứ của Tràng giang và nêu được quan hệ giữa các phần.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1. Trình tự thực hiện:

• Xác định mục đích và người đọc của bài viết.
• Lập dàn ý gồm mở, thân 1, thân 2, thân 3, kết; ở mỗi phần ghi ý chính và dữ kiện sẽ dùng.
  Câu hỏi gợi ý: Thân 2 nên dùng dữ kiện nào để nói về không gian và sự thiếu liên hệ giữa các sự vật? Vì sao kết bài nên đi từ ngoại cảnh vào nội tâm?

Mục đích và người đọc: làm rõ cấu tứ và hình ảnh của Tràng giang cho người đọc đã học thơ trữ tình ở lớp 11.
Dàn ý mẫu theo vấn đề:

• Mở: giới thiệu Huy Cận, Tràng giang; luận điểm cảnh mở rộng làm rõ nhu cầu gắn bó.
• Thân 1: cành củi và bèo nhỏ giữa dòng, sự trôi dạt.
• Thân 2: bờ xa thiếu đò cầu, không gian có chuyển động mà ít giao kết.
• Thân 3: mây, chim chiều gợi thi liệu cũ, đặt cạnh củi khô đời thường, rồi nhớ quê.
• Kết: từ ngoại cảnh vào nội tâm.
  Lưu ý: không phân tích nhịp, vần khi chỉ có diễn ý.

Củng cố khái niệm, phân biệt được dữ kiện với cách lí giải và xếp đúng trình tự quy trình tạo sản phẩm có căn cứ.

Bài 1 (ghép khái niệm): ghép Luận điểm trung tâm, Phân tích bằng chứng, Phản biện có căn cứ với nội dung tương ứng.
Bài 2 (chọn cách làm): Cách làm nào phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu này? A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận; B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế; C. Bổ sung điều chưa được kể như một sự kiện đã chắc chắn xảy ra; D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết.
Bài 3 (đánh giá): a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt. b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố.
Bài 4 (xếp quy trình): sắp xếp các bước tạo một sản phẩm có căn cứ từ xác định nhiệm vụ đến chỉnh sửa.
HS làm cá nhân 5 phút, sau đó đối chiếu cặp đôi và kiểm tra nhanh trên NeoEdu (phần bài tập tương tác).

Đáp án:

• Bài 1: Luận điểm trung tâm là ý kiến định hướng toàn bài, có thể được kiểm tra bằng lí lẽ, dẫn chứng; Phân tích bằng chứng là giải thích vì sao chi tiết hỗ trợ luận điểm, thay vì chỉ kể hoặc liệt kê; Phản biện có căn cứ là xem cách hiểu khác, chấp nhận phần hợp lí và chỉ rõ giới hạn.
• Bài 2: Đáp án A. Đọc phải bắt đầu từ các dữ kiện thực sự được cung cấp; độ tin cậy và ý nghĩa của mỗi kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ.
• Bài 3: a) Đúng. Mô hình cho phép quan sát thao tác phân tích mối quan hệ giữa chi tiết và mục đích diễn đạt. b) Sai. Các chi tiết giả định không được đổi nhãn thành kết quả nghiên cứu; kết luận về đời sống thật cần dữ liệu thật.
• Bài 4: (1) Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; (2) Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn; (3) Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; (4) Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

Viết được đoạn thân bài 150–200 chữ có dữ kiện, lí giải quan hệ hình ảnh và câu chuyển; tự đánh giá và chỉnh sửa bài viết theo tiêu chí.

HS chọn một trong hai ý sau để viết đoạn thân bài 150–200 chữ: thân 2 (bờ xa thiếu đò cầu, không gian có chuyển động mà ít giao kết) hoặc thân 3 (mây, chim chiều gợi thi liệu cũ đặt cạnh củi khô đời thường, rồi nhớ quê). Đoạn văn gồm: câu chủ đề, dữ kiện từ ngữ liệu, câu lí giải quan hệ hình ảnh, câu chuyển sang ý tiếp theo.
Sau khi viết, HS đổi bài cho bạn và chấm theo Phiếu học tập số 2.
Về nhà: viết bài hoàn chỉnh khoảng 300–400 chữ theo đề Cấu tứ của Tràng giang, ghi nhãn rõ dữ liệu giả định nếu có sử dụng.

Đoạn thân bài 150–200 chữ có đủ bốn thành phần: câu chủ đề nêu luận điểm; dữ kiện trích từ hồ sơ hình ảnh; lí giải tác dụng của dữ kiện đối với cấu tứ (ví dụ: thiếu đò cầu làm cảm giác cô lập tăng lên); câu chuyển liên kết với ý sau. Phiếu chấm của bạn ghi rõ điểm theo từng tiêu chí và một nhận xét sửa cụ thể.