Giáo án Thực hành tiếng Việt: Một số hiện tượng phá vỡ những quy tắc ngôn ngữ thông thường: đặc điểm và tác dụng

Xác định vấn đề của bài: vì sao cùng một trạng thái “im” nhưng thêm “xanh” lại tạo cảm giác khác, và khi nào cách nói lệch thói quen có giá trị.

HS đọc hai câu A và B, trả lời ba câu hỏi: (1) Câu B thêm từ nào so với câu A? (2) Từ “im” và từ “xanh” thường gợi điều gì? (3) Theo em, người viết B muốn làm gì?

HS nêu được: B thêm “xanh” vào “im”; “im” thường gợi trạng thái không có tiếng động, “xanh” thường gợi màu sắc; người viết B muốn gắn yên tĩnh với màu tán cây phủ sân. Câu hỏi cần giải quyết: cách kết hợp lệch thói quen này có giá trị trong trường hợp nào?

Nêu được khái niệm kết hợp bất thường và hiệu quả biểu đạt; xác định được dấu hiệu trong ngữ liệu trước khi nhận xét.

HS làm việc cá nhân rồi cặp đôi với Phiếu học tập số 1 gồm bốn câu hỏi: (1) Từ “im” thường đi với âm thanh hay màu sắc? (2) Từ “xanh” thường đi với điều gì? (3) Khi ghép “im xanh”, liên tưởng nào xuất hiện? (4) Có phải cứ khác lạ là có giá trị không? Dựa vào đâu để kết luận?

Kết quả trên Phiếu học tập số 1:

• “Im” thường nói về trạng thái không có tiếng động; “xanh” gợi màu sắc.
• Ghép “im xanh” tạo liên tưởng chéo giác quan: yên tĩnh gắn với màu cây phủ sân, gợi cảm giác yên mát.
• Không phải cứ khác lạ là có giá trị. Giá trị nằm ở ý nghĩa và cảm xúc mà lựa chọn ngôn từ tạo ra trong bối cảnh cụ thể; cần chỉ ra dấu hiệu trong ngữ liệu và mục đích của người viết.
• Kết luận: Kết hợp bất thường là cách kết hợp từ lệch thói quen để tạo liên tưởng, có thể giải thích từ ngữ cảnh. Hiệu quả biểu đạt là ý nghĩa, cảm xúc do lựa chọn ngôn từ tạo ra.

Hiểu được yêu cầu diễn đạt thay đổi theo thể loại và mục đích giao tiếp; biết chọn cách nói phù hợp với từng tình huống.

Nhóm 4 HS thảo luận trên khăn trải bàn chia 3 ô: ô 1 “Đoạn văn tả cảm giác”, ô 2 “Báo cáo quan sát”, ô 3 “Quy trình chọn cách nói”. Nhiệm vụ: đặt câu A hoặc B vào ô phù hợp, giải thích lí do, và nêu các bước: xác định người đọc, chọn dữ kiện, tổ chức nhận định, kiểm tra lại. Câu hỏi gợi ý: “Ở ô nào nên giữ ‘im xanh’? Ở ô nào phải viết rõ ràng hơn?”

Khăn trải bàn nhóm:

• Ô 1 (đoạn văn tả cảm giác yên mát): giữ “Chiều nay, sân trường im xanh”, vì gắn âm thanh với màu sắc để gợi cảm xúc.
• Ô 2 (báo cáo quan sát): viết “Sân trường yên tĩnh dưới tán cây xanh”, không biến “im xanh” thành đơn vị đo.
• Ô 3 (quy trình): xác định người đọc và mục đích; chọn dữ kiện; tổ chức nhận định và giải thích; đối chiếu tiêu chí để sửa.
• Kết luận: hai cách diễn đạt khác nhau do mục đích giao tiếp, không phải vì A luôn kém nghệ thuật hay B luôn sai.

Củng cố ba khái niệm; phân biệt dữ kiện với cách lí giải và không đổi nhãn giả định thành kết quả thực nghiệm.

HS làm Phiếu học tập số 2, phần 1 (ghép khái niệm với nội dung) và phần 2 (đánh giá Đ/S hai mệnh đề). GV tổ chức bài tương tác trên trang NeoEdu để HS kiểm tra nhanh đáp án.

Đáp án:

• Kết hợp bất thường: cách kết hợp từ lệch thói quen để tạo liên tưởng, có thể giải thích từ ngữ cảnh.
• Hiệu quả biểu đạt: ý nghĩa, cảm xúc do lựa chọn ngôn từ tạo ra, không phải cứ khác lạ là có giá trị.
• Chuẩn mực ngữ cảnh: yêu cầu diễn đạt thay đổi theo thể loại và mục đích giao tiếp.
• Phần Đ/S: a) Đ, vì có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt. b) S, vì chi tiết giả định không phải kết quả nghiên cứu đã công bố; không được đổi nhãn giả định thành kết quả thực nghiệm.

Vận dụng khái niệm kết hợp bất thường để giải thích một chi tiết cụ thể; biết tự đánh giá bài làm theo thang tiêu chí.

HS làm Phiếu học tập số 2, phần 3: giải thích chi tiết “im xanh” bằng khái niệm kết hợp bất thường, chỉ rõ chi tiết và không chỉ chép định nghĩa. Sau đó hai HS cùng bàn đổi bài, chấm theo thang 1 điểm.

Đoạn trả lời mẫu có căn cứ: “Trong câu B, ‘im’ thường gắn với âm thanh, còn ‘xanh’ gợi màu của tán cây. Hai từ ghép lại tạo liên tưởng yên tĩnh dưới bóng mát. Vì bối cảnh là một buổi chiều và người viết muốn gợi cảm giác yên mát, đây là lựa chọn có chủ ý, không phải tổ hợp lạ nào cũng đúng.”
Thang chấm 1 điểm: hiểu đúng khái niệm (0,4); vận dụng ít nhất một dữ kiện trong tình huống (0,3); lí giải quan hệ với mục đích (0,2); diễn đạt (0,1). Chấp nhận phương án tương đương có căn cứ.

Tạo được sản phẩm có căn cứ: viết đoạn đối chiếu A và B, chọn một cách diễn đạt phù hợp với mục đích và tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

HS viết đoạn 4–6 câu đối chiếu A và B; chọn một câu cho văn bản cảm nhận và một cách diễn đạt cho báo cáo; giải thích lựa chọn. Câu hỏi GV đặt ra: “Người đọc của đoạn văn là ai? Mục đích của em là gì?”

Đoạn mẫu: “Câu A cho biết sân trường ít tiếng động theo cảm nhận của người nói. Câu B thêm màu xanh của tán cây vào trạng thái im, tạo liên tưởng chéo giác quan. Với đoạn văn tả cảm giác yên mát, tôi chọn B vì nó gắn âm thanh với màu sắc. Với báo cáo, tôi viết ‘Sân trường yên tĩnh dưới tán cây xanh’, không biến im xanh thành đơn vị đo.”
Thang chấm 1 điểm: đúng sản phẩm được yêu cầu (0,3); dùng dữ kiện của tình huống (0,3); giải thích ít nhất một lựa chọn hoặc giới hạn phù hợp (0,3); diễn đạt (0,1).