Giáo án Con đường mùa đông

Xác định vấn đề học tập: vì sao một cảnh mùa đông vắng vẻ vẫn chứa hi vọng; hình thành câu hỏi đọc hiểu cho cả bài.

HS đọc phần Định vị văn bản trong bản tóm lược và trả lời ba câu hỏi: (1) Nhân vật đang ở đâu, trong hoàn cảnh nào? (2) Nhân vật nghe thấy gì và hình dung điều gì? (3) Cảm xúc của nhân vật thay đổi thế nào giữa lúc đi và lúc mong đợi? Từ đó, HS nêu một câu hỏi lớn của bài.

Dự kiến câu trả lời: Nhân vật đang đi xe tam mã giữa cảnh tuyết mùa đông đơn điệu; nghe tiếng lục lạc và bài hát của xà ích, không thấy mái lều hay ánh lửa; hình dung ngày mai gặp Nhi-na bên lò sưởi rồi lại thấy đường đi buồn vắng. Câu hỏi lớn được chốt: Nỗi buồn và hi vọng trong cùng một tâm thế có mâu thuẫn không, và cái gì giữ cho hi vọng tồn tại bên cạnh nỗi buồn?

Nhận diện đặc điểm thơ trữ tình trong Con đường mùa đông; giải thích vai trò của âm thanh trong không gian vắng đối với việc bộc lộ tâm trạng nhân vật.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1. HS đọc mục Từ tổ chức nghệ thuật đến cách hiểu, phần 1 (phân tích từ dữ kiện về xe tam mã, lục lạc và bài ca của xà ích). Nhiệm vụ: (a) Liệt kê các âm thanh và hình ảnh xuất hiện trong đoạn; (b) Giải thích vì sao âm thanh không xóa được khoảng trống; (c) Nêu một đặc điểm của thơ trữ tình thể hiện qua đoạn này.

Kết quả dự kiến: (a) Âm thanh: tiếng lục lạc lặp đều, bài ca khi vui khi buồn của xà ích; hình ảnh: tuyết, xe tam mã, đường đi. (b) Âm thanh không lấp được khoảng trống thiếu mái nhà và ánh lửa, nhờ đó làm rõ cảm giác lẻ loi và một con người đang tự tìm chỗ dựa tinh thần trên đường xa. (c) Đặc điểm thơ trữ tình: tiếng nói cảm xúc và tâm trạng của nhân vật được biểu hiện qua hình ảnh, âm thanh và cảm nhận chủ quan. Kiến thức HS rút ra: trong thơ trữ tình, cảnh vật và âm thanh được dùng để bộc lộ nội tâm; nỗi buồn có thể hiện ra rõ hơn khi âm thanh làm nổi bật sự vắng lặng.

Phân tích cấu tứ luân phiên giữa hiện tại và tưởng tượng, đối lập lạnh – ấm; giải thích vì sao hi vọng và nỗi buồn cùng tồn tại mà không ai thay thế ai.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn gồm ba phần: (1) Mạch luân phiên: nhìn chuyển từ đường tuyết hiện tại sang viễn cảnh ngày mai, rồi trở lại xe đang đi; (2) Đối lập lạnh – ấm: ngoài đường là tuyết và sương, trong hình dung là lò sưởi và người yêu; (3) Giới hạn của hi vọng: cuộc gặp thuộc ngày mai nên chưa thể coi là đã đoàn tụ. Mỗi HS nhận một phần, viết ý vào ô của mình rồi tổng hợp ở ô trung tâm; sau đó thống nhất câu trả lời cho câu hỏi: Vì sao hi vọng không phủ nhận nỗi buồn?

Kết quả dự kiến: (1) Mạch nhìn: đường tuyết hiện tại → ngày mai bên Nhi-na trước lò sưởi → trở lại xe đang đi; sự luân phiên khiến mong đợi chen vào nhưng không thay thế thực tại lạnh vắng. (2) Đối lập: ngoài đường có tuyết và sương, trong hình dung có lò sưởi và người yêu được ngắm nhìn; lạnh – ấm nối nỗi buồn và hi vọng trong cùng một tâm thế. (3) Giới hạn: cuộc gặp là điều được mong tới, chưa xảy ra, nên không được coi là đoàn tụ đã có. Kết luận nhóm: hi vọng không phủ nhận nỗi buồn mà cùng tồn tại với nó, vì hi vọng xuất hiện trong chính thực tại lạnh vắng và chưa thay thế được thực tại đó.

Vận dụng kiến thức để kiểm tra nhận định, phân biệt thời điểm đang đi với viễn cảnh mong tới và phân biệt lời người phân tích với câu trích nguyên tác.

HS làm bài cá nhân 6 phút với các câu sau, sau đó đổi vở cho bạn cùng bàn chấm. Câu 1: Ai là tác giả hoặc chủ thể sáng tạo của Con đường mùa đông theo hồ sơ đã cho? A. A-lếch-xan-đrơ Xéc-ghê-ê-vích Pu-skin; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Nguyễn Du. Câu 2: Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định “Hi vọng không phủ nhận nỗi buồn mà cùng tồn tại với nó.”? A. Đối chiếu dấu hiệu âm thanh trong không gian vắng; B. Xem cách tổ chức sự luân phiên hiện tại và tưởng tượng; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái. Câu 3: Đánh giá: a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện; b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược là nguyên văn của tác giả. Câu 4: Tưởng tượng cuộc sum họp có đồng nghĩa cuộc gặp đã diễn ra không? Sau đó, GV mở học liệu NeoEdu để HS tự kiểm tra thêm (không bắt buộc).

Đáp án: Câu 1: A. Câu 2: A, B (đối chiếu dấu hiệu và quan hệ trong tác phẩm; C và D thay việc đọc bằng uy tín hoặc suy diễn không kiểm chứng). Câu 3: a) Đúng; b) Sai (bản tóm lược cung cấp sự kiện và đầu mối; việc xác nhận câu chữ cần bản tác phẩm hợp pháp). Câu 4: Không. Phải phân biệt thời điểm đang đi và viễn cảnh người đi mong tới; nếu biến mong đợi thành sự kiện đã xảy ra thì mất độ căng giữa thực tại lạnh vắng và mái ấm tinh thần. Kiến thức HS rút ra: phân tích cần dựa trên dữ kiện, phân biệt rõ hiện tại với mong đợi và không coi bản tóm lược là nguyên văn.

Vận dụng kiến thức để viết đoạn văn khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về bài thơ, có luận điểm, hai đầu mối và một giới hạn của cách hiểu; liên hệ được với trải nghiệm chờ đợi trong đời sống.

HS viết đoạn văn khoảng 150 chữ trong 10 phút: nêu luận điểm gắn với nhận định “Hi vọng không phủ nhận nỗi buồn mà cùng tồn tại với nó.”; phân tích ít nhất hai đầu mối trong ba đầu mối đã học (âm thanh trong không gian vắng; luân phiên hiện tại và tưởng tượng; đối lập lạnh – ấm); nêu một giới hạn của cách hiểu. Dùng dữ kiện đã cho, không tạo câu trích dẫn. Sau đó, HS suy nghĩ 2 phút: một trải nghiệm chờ đợi trong đời sống của em có thể giống nhân vật ở điểm nào?

Sản phẩm: đoạn văn khoảng 150 chữ, có câu chủ đề nêu luận điểm, hai đầu mối được giải thích quan hệ với nhận định, một câu nêu giới hạn (ví dụ: cuộc gặp là viễn cảnh mong đợi, chưa phải sự kiện đã xảy ra) và câu kết. Tiêu chí tự kiểm: không có câu trích nguyên văn; phân biệt rõ hiện tại và tưởng tượng; lời người viết được thể hiện rõ. Kiến thức HS rút ra: viết phân tích là giải thích quan hệ giữa dữ kiện và ý nghĩa, không chỉ kể lại nội dung.