Giáo án Tràng giang

Huy động trải nghiệm của HS về cảm giác trước không gian rộng; hình thành câu hỏi nhận thức dẫn vào nhận định trọng tâm của bài.

HS trả lời nhanh câu hỏi: Khi đứng trước một không gian rộng (dòng sông, cánh đồng, biển), em cảm thấy tự do hay nhỏ bé, cô đơn? Vì sao? Sau đó HS đọc nhận định trọng tâm trên bảng: Cảnh rộng không tự động tạo cảm giác tự do; trong bài nó làm nổi bật nhu cầu gắn bó, và ghi ra giấy nháp hai từ khóa cần kiểm chứng.

Mỗi HS ghi được một câu trả lời cá nhân về cảm giác trước không gian rộng và nêu được câu hỏi cần làm rõ: Trong Tràng giang, cái gì làm cảnh rộng trở nên cô đơn thay vì tự do? Dự kiến HS nêu: không gian mở rộng nhưng vật nhỏ lênh đênh; không có cầu, đò để nối bờ.

HS phân tích được tương phản giữa vật nhỏ trôi dạt và không gian nhiều chiều, từ đó giải thích vì sao cảnh rộng không đồng nghĩa với tự do.

Nhiệm vụ theo nhóm 4 HS, sử dụng Phiếu học tập số 1 (phần A). Nhóm đọc hồ sơ hình ảnh gồm: cành củi khô, những dải bèo, sông dài, trời rộng, và trả lời: (1) Cành củi khô và dải bèo được đặt trong bối cảnh nào? (2) Tương phản nào được tạo ra giữa vật nhỏ và không gian? (3) Tương phản đó làm sự sống hiện lên như thế nào? (4) Vì sao có thể nói cảnh rộng không đồng nghĩa với tâm thế tự do?

Phiếu nhóm ghi được: cành củi khô và dải bèo trôi được đặt trong sông dài, trời rộng; vật nhỏ lênh đênh đối lập với không gian nhiều chiều, khiến sự sống có vẻ thiếu điểm tựa; vì vậy cảnh rộng không tự động tạo cảm giác tự do. Kiến thức HS rút ra: không gian rộng chỉ là khung; cảm xúc được tạo bởi quan hệ giữa vật và khung không gian.

HS nhận ra các dấu hiệu thiếu giao kết trong hồ sơ và giải thích được vì sao nỗi cô đơn có cấu trúc hình ảnh cụ thể.

Nhiệm vụ theo cặp đôi, dùng Phiếu học tập số 1 (phần B). Cặp đôi đọc các dấu hiệu: thuyền và nước chia hướng; bờ xa thiếu đò ngang, thiếu cầu. Trả lời: (1) Các hình ảnh này gợi điều gì về mối quan hệ giữa các sự vật? (2) Nếu có đò ngang hoặc cầu thì cảm giác của cảnh sẽ thay đổi thế nào? (3) Nhu cầu gặp gỡ nào không được đáp ứng?

Phiếu cặp đôi ghi được: thuyền và nước chia hướng gợi chia lìa; không có chuyến đò ngang hay chiếc cầu nối bờ; những dấu hiệu thiếu giao kết cùng hướng về một nhu cầu gặp gỡ không được đáp ứng; nỗi cô đơn có cấu trúc hình ảnh cụ thể. Kiến thức HS rút ra: cảm xúc được tổ chức qua những thứ vắng mặt cũng như những thứ có mặt.

HS nhận ra sự đặt cạnh giữa thi liệu quen thuộc của thơ xưa và chi tiết đời thường, và giải thích tác dụng của sự đặt cạnh này.

Nhiệm vụ theo nhóm 4 HS theo kĩ thuật mảnh ghép với Phiếu học tập số 1 (phần C). Nhóm chia việc: nhóm nhỏ 1 tìm thi liệu cổ (mây cao, cánh chim lúc chiều, ý nhớ quê); nhóm nhỏ 2 tìm vật đời thường (cành củi khô). Sau đó ghép lại và trả lời: Sự đặt cạnh này đem nỗi buồn từ đâu đến đâu? Vì sao không cần sao chép câu thơ vẫn chỉ ra được sự kết hợp?

Phiếu ghi được: mây cao, cánh chim chiều và ý nhớ quê gợi thi liệu quen thuộc của thơ xưa; cành củi khô trôi dạt là vật rất đời thường. Sự đặt cạnh đưa nỗi buồn từ chiều sâu văn hóa đến thân phận bé nhỏ trước mắt. Kiến thức HS rút ra: một nỗi buồn có thể được làm mới bằng cách đặt thi liệu cổ cạnh chi tiết đời thường.

Củng cố nhận diện dấu hiệu, phân biệt tóm lược với phân tích, đánh giá cách dùng bản tóm lược và rèn kĩ năng giải thích nhận định.

HS làm Phiếu học tập số 2 cá nhân trong 8 phút, sau đó đối chiếu theo cặp với học liệu tương tác NeoEdu (neoedu.vn/learn/11/literature/bai-2-trang-giang). Đề gồm: (1) Ai là tác giả của Tràng giang theo hồ sơ? A. Huy Cận; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Nguyễn Du. (2) Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định? A. Đối chiếu dấu hiệu không gian mở rộng tương phản sự sống bé nhỏ; B. Xem cách tổ chức hình ảnh chia lìa tổ chức cảm giác thiếu giao kết; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả rồi bỏ qua hình thức văn bản; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái tác phẩm. (3) Đánh giá: a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện; b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược là nguyên văn của tác giả. (4) Vì sao chỉ kể lại nội dung không đủ để gọi là phân tích? Viết 3–4 câu.

Đáp án: (1) A. (2) A, B. (3) a) Đúng; b) Sai, vì bản tóm lược chỉ cung cấp sự kiện và đầu mối, việc xác nhận câu chữ cần bản tác phẩm hợp pháp. (4) Kể lại sự việc hoặc liệt kê hình ảnh mới nêu được nội dung; phân tích còn phải giải thích quan hệ giữa cách trình bày và ý nghĩa, ví dụ thuyền và nước gợi chia lìa vì thiếu đò ngang và cầu. Thang gợi ý: mỗi câu đúng đạt điểm theo đáp án; câu (4) chấp nhận cách diễn đạt tương đương có căn cứ.

Vận dụng cách đọc và cách viết đã học để viết một đoạn phân tích có luận điểm, hai đầu mối và một giới hạn của cách hiểu.

HS viết khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về Tràng giang, bắt đầu từ nhận định: Cảnh rộng không tự động tạo cảm giác tự do; trong bài nó làm nổi bật nhu cầu gắn bó. Đoạn viết cần: nêu luận điểm; chọn hai dấu hiệu trong ba hướng đã phân tích (không gian và vật nhỏ; hình ảnh chia lìa; thi liệu xưa và chi tiết đời thường) và giải thích cách chúng nâng đỡ nhận định; nêu một giới hạn của cách hiểu (ví dụ: cách hiểu này dựa trên bản tóm lược, cần đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp). Không tạo câu trích dẫn; phân biệt lời người phân tích với câu nguyên tác. Hoàn thành tại lớp 12 phút, phần còn lại về nhà.

Đoạn 150 chữ đạt yêu cầu có: câu luận điểm nêu đúng nhận định trọng tâm; hai dấu hiệu được giải thích bằng dữ kiện cụ thể (ví dụ: cành củi khô và dải bèo trôi trong sông dài, trời rộng; thuyền và nước gợi chia lìa vì không có đò ngang hay cầu); một câu nêu giới hạn của cách hiểu; không có câu trích nguyên tác. Thang gợi ý: luận điểm (0,35); phân tích hai dấu hiệu (0,35); lí giải mạch lạc (0,20); diễn đạt chính xác (0,10).