Giáo án Nhớ đồng

Huy động trải nghiệm về nỗi nhớ quê của HS và xác định vấn đề: cảnh quê trong thơ trữ tình được tái hiện từ vị trí nào và để làm gì.

HS trả lời câu hỏi khởi động: “Khi phải xa nhà, điều gì trong quê hương khiến em nhớ nhất: âm thanh, cảnh vật hay con người?” Sau đó GV dẫn vào câu hỏi định hướng: “Nếu một người đang ở nơi bị giam hãm, nghe tiếng hò vọng vào, thì cảnh quê hiện lên trong tâm trí họ có khác gì khi họ đứng giữa cánh đồng?” HS ghi nhận nhiệm vụ của bài: nhận diện đặc điểm thơ trữ tình trong Nhớ đồng và phân tích có căn cứ.

• Mỗi HS nêu được ít nhất một điều gợi nhớ quê của bản thân (ví dụ: tiếng gọi, cánh đồng, bóng dáng người thân).
• HS nhận ra: cảnh quê khi được nhớ từ nơi bị giam hãm mang thêm giá trị của điều đang bị cách biệt.
• Nhiệm vụ bài học được ghi vào vở: tìm các đầu mối tạo nên nỗi nhớ và lí giải vì sao nỗi nhớ quê gắn với khát vọng tự do.

HS nhận diện các hình ảnh khơi gợi miền quê trong kí ức và giải thích sự đối lập giữa không gian tù ngục với thế giới hồi tưởng.

HS làm việc theo nhóm 4 với kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm đọc phần “Phân tích từ dữ kiện” thứ nhất trong hồ sơ và hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần A). Câu hỏi: (1) Tiếng hò từ bên ngoài khơi dậy những hình ảnh nào trong kí ức người tù? (2) Vì sao không gian giam càng hẹp thì thế giới hồi tưởng càng đáng quý? (3) Cảnh quê mang ý nghĩa gì khi được nhớ từ nơi bị cách biệt?

• Hình ảnh được khơi gợi: tiếng hò từ bên ngoài làm hiện lên cánh đồng, luống cày và xóm nhà trong kí ức người tù.
• Lí giải: không gian giam càng hẹp thì thế giới hồi tưởng càng có giá trị, vì nó đối lập với hiện thực bị giam hãm.
• Kết luận: cảnh quê là biểu tượng của cuộc sống đang bị cách biệt, qua đó nỗi nhớ quê gắn với khát vọng được sống tự do.
• Kiến thức HS rút ra: trong thơ trữ tình, sự đối lập không gian giúp bộc lộ cảm xúc của chủ thể.

HS phân tích vì sao cảnh vật trong Nhớ đồng gắn với người lao động và quan hệ gia đình, từ đó thấy nỗi nhớ không chỉ là thưởng ngoạn phong cảnh.

HS làm việc theo cặp đôi. Đọc phần “Phân tích từ dữ kiện” thứ hai trong hồ sơ, hoàn thành phần B của Phiếu học tập số 1. Câu hỏi: (1) Nỗi nhớ hướng tới những hình ảnh con người nào? (2) Vì sao có thể nói cảnh vật gắn với người lao động và quan hệ ruột thịt? (3) Phải chăng nỗi nhớ này chỉ là thích một phong cảnh đẹp? Vì sao?

• Các đối tượng của nỗi nhớ: lưng người cày ruộng, bàn tay gieo giống, người mẹ và những người thân quen.
• Giải thích: cảnh vật được nhớ cùng người làm nên cảnh; người lao động và quan hệ ruột thịt khiến quê trở thành không gian sống có tình nghĩa.
• Kết luận: nỗi nhớ đồng không chỉ là thích một phong cảnh đẹp, mà là nhớ con người, cuộc sống lao động và tình thân.
• Kiến thức HS rút ra: hình ảnh con người trong thơ trữ tình làm cảnh vật có chiều sâu cảm xúc.

HS nhận diện cấu trúc lặp của cảm thán, lượt hỏi tìm và hồi tưởng; giải thích vì sao sự trở đi trở lại làm nỗi nhớ không nguôi và khoảng cách giữa nơi giam hãm với thế giới bên ngoài thêm rõ.

HS làm việc theo nhóm mảnh ghép (ba nhóm chuyên gia, mỗi nhóm đọc một phần của hồ sơ: lượt cảm thán buổi trưa cô quạnh; lượt hỏi tìm cảnh, người trở lại; hồi tưởng lúc băn khoăn và lúc tìm thấy lí tưởng). Sau đó HS trả lời: (1) Vì sao nỗi nhớ được lặp lại nhiều vòng? (2) Mỗi vòng nhớ lại mở thêm điều gì và vì sao vẫn trở về cảnh tù? (3) Hồi tưởng lúc băn khoăn và lúc tìm lí tưởng có vai trò gì trong mạch nhớ?

• Dấu hiệu: các lượt cảm thán về buổi trưa cô quạnh và các lượt hỏi tìm trở lại nhiều lần.
• Giải thích: mỗi vòng nhớ mở thêm một đối tượng (cảnh, người) rồi trở về cảnh tù, tạo cảm giác nỗi nhớ không nguôi.
• Lí giải: hồi tưởng lúc băn khoăn và lúc tìm lí tưởng cho thấy nỗi nhớ quê gắn với con đường đến lí tưởng, nên khoảng cách giữa nơi giam và thế giới bên ngoài càng rõ.
• Ghi chú: đây là phân tích bố cục theo hồ sơ diễn ý, không phân tích nhịp hay vần của nguyên tác.

HS vận dụng các đầu mối đã phân tích để trả lời trắc nghiệm, đánh giá cách dùng bản tóm lược và kiểm tra nhận định về Nhớ đồng.

HS làm việc cặp đôi, làm các bài tập: (1) Trắc nghiệm: Ai là tác giả của Nhớ đồng theo hồ sơ? A. Tố Hữu; B. Nam Cao; C. Kim Lân; D. Nguyễn Du. (2) Trắc nghiệm nhiều lựa chọn: Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định “Nhớ quê và khát vọng tự do liên kết thành một động lực tinh thần”? A. Đối chiếu dấu hiệu không gian giam hãm đối lập miền quê hồi tưởng; B. Xem cách tổ chức hình ảnh con người mở rộng nỗi nhớ cảnh thành tình yêu cuộc sống; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả rồi bỏ qua hình thức văn bản; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái tác phẩm. (3) Đúng/Sai: a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện; b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược này là nguyên văn của tác giả. (4) Chỉ đọc đây như bài tả cảnh có đủ không? Cặp đôi làm trên NeoEdu hoặc phiếu in, sau đó đối chiếu đáp án.

• Đáp án câu 1: A (Tố Hữu) theo hồ sơ dẫn nhập; cần phân biệt tác giả với người kể chuyện hoặc nhân vật trữ tình.
• Đáp án câu 2: A và B; C và D không kiểm tra được nhận định vì thay việc đọc bằng tiểu sử hoặc suy diễn.
• Đáp án câu 3: a) Đúng; b) Sai, vì bản tóm lược cung cấp sự kiện và đầu mối, còn câu chữ, nhịp, vần cần đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp.
• Câu 4: Chưa đủ. Cảnh đồng quê được tái hiện từ vị trí của người tù, nên mỗi hình ảnh mang giá trị của điều đang bị cách biệt; con người và lí tưởng còn làm nỗi nhớ vượt khỏi thưởng ngoạn phong cảnh.

HS vận dụng kiến thức đã học để viết đoạn văn ngắn trình bày một phát hiện về Nhớ đồng, có luận điểm, hai đầu mối và một giới hạn của cách hiểu; liên hệ với cách con người giữ được động lực tinh thần khi phải xa quê.

HS viết đoạn khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về Nhớ đồng. Yêu cầu: (1) Nêu luận điểm: nhớ quê và khát vọng tự do liên kết thành một động lực tinh thần; (2) Phân tích ít nhất hai dấu hiệu trong ba hướng đã học; (3) Nêu một giới hạn của cách hiểu (ví dụ: chỉ dựa trên bản tóm lược, chưa đối chiếu được câu chữ nguyên tác); (4) Không tạo câu trích dẫn. Sau khi viết, HS trao đổi với bạn bên cạnh về cách mỗi người tìm động lực khi xa nhà trong đời sống hôm nay.

• Đoạn văn có luận điểm rõ, ví dụ: “Trong Nhớ đồng, nhớ quê và khát vọng tự do liên kết thành một động lực tinh thần.”
• Hai đầu mối được phân tích: sự đối lập không gian giam hãm và miền quê hồi tưởng; hình ảnh người lao động và người thân.
• Giới hạn được nêu: phân tích dựa trên bản tóm lược, nhịp và câu chữ nguyên tác cần đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp.
• Lời người viết được tách khỏi lời tác giả, không có câu trích giả.