Giáo án Tri thức ngữ văn

Huy động hiểu biết sẵn có của HS về cảnh vật và tình cảm trong thơ; xác định nhiệm vụ tìm hiểu cấu tứ, hình ảnh và chủ thể trữ tình.

GV chiếu bài thơ luyện tập: “Bến chiều khép một mái chèo / Tiếng con gọi mẹ bắc qua dòng đầy / Mai thuyền lại ghé nơi này / Còn câu gọi nhỏ ở ngay trong lòng.”
Câu hỏi: (1) Khi đọc “tiếng con gọi mẹ bắc qua dòng”, em hình dung âm thanh ấy đi từ đâu đến đâu? (2) Vì sao câu thơ cuối lại đặt “câu gọi nhỏ” ở trong lòng chứ không ở trên sông?

Khoảng 2–3 ý trả lời của HS, ví dụ: âm thanh đi từ bờ này sang bờ kia, vượt qua dòng nước; câu gọi nhỏ được đặt trong lòng vì tiếng gọi đã thành tình cảm lưu lại dù thuyền đi xa. Từ đó HS nêu được nhiệm vụ: tìm hiểu cách bài thơ tổ chức cảm xúc, hình ảnh gợi ý nghĩa và tiếng nói trữ tình.

Nêu được khái niệm cấu tứ và hình ảnh thơ; giải thích được cách các hình ảnh xếp theo mạch từ cảnh đến tình.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 1, đọc mục Công cụ và giới hạn sử dụng trong SGK hoặc trang NeoEdu để đối chiếu khái niệm.
Nhiệm vụ: (1) Liệt kê các hình ảnh trong bài thơ. (2) Phân loại mỗi hình ảnh thuộc cảnh sông nước hay tình cảm con người. (3) Xác định mạch bài đi theo chiều nào. (4) Giải thích vì sao tiếng gọi giữ vai trò nối hai bờ.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành với nội dung: hình ảnh gồm bến chiều, mái chèo, dòng, thuyền, tiếng con gọi mẹ, câu gọi nhỏ, lòng; cảnh sông nước gồm bến chiều, mái chèo, dòng, thuyền; tình cảm gồm tiếng con gọi mẹ, câu gọi nhỏ, trong lòng. Mạch bài đi từ cảnh bến chiều đến tiếng gọi rồi trở về điều còn lại trong lòng. Tiếng gọi được hình dung như chiếc cầu nối không gian xa cách với tình cảm gần gũi. Kết luận HS rút ra: cấu tứ là cách tổ chức mạch cảm xúc và ý tưởng thành một chỉnh thể; hình ảnh thơ là hình thức cảm tính gợi sự vật và chiều ý nghĩa.

Nêu được khái niệm chủ thể trữ tình; phân biệt tiếng nói bộc lộ cảm xúc trong tác phẩm với tiểu sử tác giả.

GV nêu câu hỏi thảo luận nhóm bốn: (1) Tiếng nói trong bài thơ bộc lộ cảm xúc gì? (2) Dấu hiệu nào trong bài cho thấy điểm nhìn đang đặt ở bến chiều? (3) Có thể dựng tiểu sử tác giả từ bài thơ này không? Vì sao?

Kết luận HS rút ra: chủ thể trữ tình là tiếng nói bộc lộ cảm xúc trong tác phẩm; dấu hiệu là lời gọi “con gọi mẹ”, “câu gọi nhỏ”, điểm nhìn từ “bến chiều” hướng về “ngày mai thuyền lại ghé”. Đoạn thơ không cho biết cuộc đời người mẹ hay hoàn cảnh cụ thể của tác giả, nên không thể dựng tiểu sử từ đó; chỉ nhận diện được tiếng nói và cảm xúc trong văn bản.

Vận dụng khái niệm để phân biệt dữ kiện với cách lí giải, nhận diện giới hạn kết luận và xác định quy trình tạo sản phẩm có căn cứ.

HS làm nhanh các bài tập sau (theo mục Bài tập trong SGK hoặc trang NeoEdu):
Bài 1: Ghép khái niệm với nội dung tương ứng.
Bài 2: Chọn cách làm phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu: A, B, C hoặc D.
Bài 3: Đánh giá hai ý a) và b) là Đúng hay Sai.
Bài 4: Xếp lại các bước tạo sản phẩm có căn cứ.
HS dùng Phiếu học tập số 2 để ghi đáp án và lí do.

Đáp án: Bài 1: Cấu tứ – cách tổ chức mạch cảm xúc và ý tưởng thành một chỉnh thể; Hình ảnh thơ – hình thức cảm tính gợi ra sự vật và chiều ý nghĩa trong lời thơ; Chủ thể trữ tình – tiếng nói bộc lộ cảm xúc trong tác phẩm, không đồng nhất giản đơn với tiểu sử.
Bài 2: Đáp án A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. (Lí do: độ tin cậy của kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ.)
Bài 3: a) Đúng: có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt. b) Sai: chi tiết giả định không phải kết quả nghiên cứu đã công bố.
Bài 4: (1) Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; (2) Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn; (3) Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; (4) Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

Viết được đoạn 4–6 câu nêu một phát hiện có căn cứ và một giới hạn của nhận xét; tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

HS viết đoạn phản hồi cho một bạn đang học bài này, theo yêu cầu: nêu một phát hiện có căn cứ về cấu tứ hoặc hình ảnh trong bài thơ luyện tập và một giới hạn cần giữ. Sau khi viết, HS đổi bài cho bạn cùng bàn và đối chiếu Phiếu học tập số 2 (tiêu chí: có dấu hiệu trong văn bản; có lí giải; có giới hạn; diễn đạt rõ).

Đoạn 4–6 câu có cấu trúc: nêu phát hiện, dẫn dấu hiệu trong bài, lí giải, nêu giới hạn. Ví dụ đoạn mẫu: “Tiếng gọi trong bài được hình dung như chiếc cầu, nối khoảng cách trên sông với tình mẹ con. Nhờ hướng nhìn từ bến chiều vào lòng người, mái chèo và tiếng gọi liên hệ với nhau chứ không đứng riêng. Tuy vậy, đoạn thơ không cho biết cuộc đời người mẹ, nên không thể dựng tiểu sử từ đó.”