Giáo án Vợ nhặt

Huy động trải nghiệm đọc của HS, nhận ra vấn đề trung tâm của bài học: cưu mang và đói khát trong Vợ nhặt, từ đó xác định nhiệm vụ kiểm tra nhận định.

HS đọc phần tóm lược về Vợ nhặt trên bảng phụ và trả lời câu hỏi: « Giữa nạn đói, việc Tràng đưa một người xa lạ về làm vợ chỉ là hành động cứu giúp hay còn có điều gì khác? » Sau đó, GV nêu nhận định trọng tâm: « Lòng cưu mang không xóa đói khát nhưng mở một cách sống có trách nhiệm với người khác. » và đặt câu hỏi: « Muốn kiểm tra nhận định này, em cần tìm những căn cứ nào trong truyện? »

HS nêu được ít nhất hai ý kiến ban đầu (ví dụ: vừa là cứu giúp, vừa là gánh trách nhiệm; hoàn cảnh đói làm cho việc kết đôi thành bấp bênh). GV ghi các ý lên bảng và chốt nhiệm vụ: kiểm tra nhận định bằng ba dấu hiệu lấy từ hồ sơ tác phẩm (tình huống kết đôi, điểm nhìn dịch chuyển, bữa cơm cháo hết phải ăn cám).

Phân tích tình huống kết đôi nhanh và dễ dàng để thấy thân phận bị đói khát đẩy đến bấp bênh, đồng thời nhận ra khả năng cưu mang mở ra từ việc đón nhận người khác.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc phần « Phân tích từ dữ kiện » số 1 và điền Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Tràng nhận người phụ nữ về làm vợ sau cuộc gặp gắn với bao nhiêu bát bánh đúc? (2) Vì sao sự dễ dàng khác thường của việc kết đôi lại làm hiện rõ thân phận bấp bênh? (3) Việc đón nhận một người khác mở ra khả năng gì?

Đáp án mong đợi: (1) Bốn bát bánh đúc. (2) Việc kết đôi quá dễ dàng trong nạn đói cho thấy con người bị đẩy đến cảnh bấp bênh, sự sống treo vào những điều tối thiểu. (3) Đón nhận một người khác mở ra khả năng cưu mang, dù hoàn cảnh còn khó khăn. Kết luận HS ghi vào vở: Tình huống kết đôi vừa gợi thân phận bấp bênh vừa mở ra khả năng cưu mang.

Nhận ra việc dịch chuyển điểm nhìn trong truyện giúp thấy cùng một cuộc hôn nhân vừa là hạnh phúc vừa là gánh nặng sinh tồn.

Theo nhóm 4 HS (mảnh ghép đôi: hai HS đọc phần « Phân tích từ dữ kiện » số 2, hai HS đọc lại ý chính của tóm lược về buổi sáng sau ngày cưới), các nhóm trả lời: (1) Lời kể bám sát cảm xúc nào của Tràng vào sáng hôm sau? (2) Điểm nhìn chuyển sang ai và nỗi lo của người đó là gì? (3) Vì sao có thể nói cuộc hôn nhân vừa là hạnh phúc vừa là gánh nặng sinh tồn?

Đáp án mong đợi: (1) Niềm vui và ý thức phải chăm lo gia đình. (2) Chuyển sang bà cụ Tứ, người lo lắng khi đón con dâu trong hoàn cảnh đói. (3) Hạnh phúc ở niềm vui có gia đình; gánh nặng ở việc phải nuôi sống nhau giữa nạn đói. Kết luận: Cùng một cuộc hôn nhân không thể hiểu từ một cảm giác duy nhất; việc dịch chuyển điểm nhìn làm lộ cả hai mặt.

Phân tích chi tiết bà cụ Tứ bàn chuyện mua gà và bữa cơm cháo hết phải ăn cám để thấy hi vọng có sức nặng vì con người đang cố giữ nó ngay trong thiếu đói.

HS làm việc cá nhân rồi chia sẻ theo khăn trải bàn (mỗi HS viết ý kiến vào ô của mình, sau đó cả nhóm tổng hợp ở ô giữa). Câu hỏi: (1) Lời bà cụ Tứ bàn chuyện mua gà hướng về điều gì? (2) Nồi cháo hết và cả nhà ăn cám trong im lặng làm lời hướng về tương lai thay đổi thế nào? (3) Vì sao hi vọng ở đây có sức nặng hơn là một lời an ủi?

Đáp án mong đợi: (1) Hướng về tương lai, về việc cải thiện bữa ăn. (2) Lời hi vọng bị đặt cạnh vị đắng nghẹn và sự im lặng, làm hiện rõ cái đói chưa qua. (3) Hi vọng có sức nặng vì con người đang cố giữ nó ngay trong thiếu đói, không phải vì tai họa đã chấm dứt. Kết luận nhóm ghi lên khăn trải bàn.

Củng cố khả năng nhận diện căn cứ kiểm tra nhận định và phân biệt lời tóm lược với nguyên tác.

HS làm nhanh các câu hỏi sau (có thể thực hiện trên trang bài tập tương tác NeoEdu nếu có thiết bị): (1) Ai là tác giả của Vợ nhặt theo hồ sơ đã cho? A. Kim Lân; B. Nam Cao; C. Nguyễn Du; D. Hoài Thanh. (2) Những thao tác nào giúp kiểm tra nhận định? A. Đối chiếu dấu hiệu tình huống lấy vợ giữa nạn đói; B. Xem cách tổ chức điểm nhìn dịch chuyển; C. Chỉ kể tiểu sử tác giả rồi bỏ qua hình thức văn bản; D. Coi một câu tóm tắt là bản sao đầy đủ mọi sắc thái tác phẩm. (3) Đánh giá: a) Có thể dùng các dữ kiện đã cho để giải thích nhận định, nhưng không tự thêm sự kiện. b) Có thể coi từng câu của bản tóm lược là nguyên văn của tác giả.

Đáp án: (1) A. Kim Lân (hồ sơ ghi tác giả là Kim Lân; cần phân biệt tác giả với người kể chuyện hoặc nhân vật). (2) A và B; C và D thay việc đọc bằng uy tín hoặc suy diễn không kiểm chứng. (3) a) Đúng: dữ kiện đã cho là căn cứ, không thêm sự kiện. b) Sai: bản tóm lược không phải nguyên văn; xác nhận câu chữ cần đối chiếu bản tác phẩm hợp pháp.

Vận dụng cách giải thích một nhận định bằng ít nhất hai đầu mối trong ngữ liệu, đồng thời nhận ra quan niệm sai về kết thúc truyện.

HS làm việc theo nhóm 2 người, đọc Phiếu học tập số 2 (phần 2) và trả lời: (1) Có thể gọi kết thúc Vợ nhặt là hạnh phúc trọn vẹn không? Vì sao? (2) Giải thích nhận định « Lòng cưu mang không xóa đói khát nhưng mở một cách sống có trách nhiệm với người khác. » bằng ít nhất hai đầu mối trong ngữ liệu.

Đáp án mẫu cho (1): Không. Việc có gia đình và dọn nhà cho thấy sự hồi sinh tinh thần; bữa ăn thiếu thốn cho thấy hiểm họa vẫn còn. Hình ảnh cuối hướng ra khả năng đổi thay xã hội chứ chưa kể một cuộc sống đã sung túc. Đáp án mẫu cho (2): Tình huống lấy vợ giữa nạn đói đặt sự sống cạnh cái chết, cho thấy lòng cưu mang nảy sinh trong hoàn cảnh bấp bênh; bữa cơm cháo hết phải ăn cám cho thấy đói khát vẫn còn, nên cưu mang không xóa được đói khát, nhưng con người vẫn giữ trách nhiệm với nhau. Chấp nhận cách diễn đạt khác có căn cứ trong ngữ liệu.

Vận dụng kiến thức đã học để viết đoạn văn khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về Vợ nhặt, có luận điểm, hai đầu mối và một giới hạn của cách hiểu.

HS viết đoạn văn khoảng 150 chữ (hoàn thành trong lớp khoảng 10 phút, phần còn lại làm ở nhà) theo gợi ý: Luận điểm: Trong Vợ nhặt, lòng cưu mang không xóa đói khát nhưng mở một cách sống có trách nhiệm với người khác. Triển khai hai đầu mối (ví dụ: tình huống kết đôi; điểm nhìn dịch chuyển hoặc bữa cơm cám). Nêu một giới hạn của cách hiểu (ví dụ: chưa thể kết luận về cuộc sống sung túc sau này). Không tạo câu trích dẫn; dùng lời văn của mình.

Đoạn văn khoảng 150 chữ có: câu mở đầu nêu luận điểm; hai câu phân tích cho mỗi đầu mối, mỗi câu giải thích quan hệ giữa dữ kiện và ý nghĩa; một câu nêu giới hạn của cách hiểu; câu kết khái quát lại nhận định. Tiêu chí chấm: nêu luận điểm (0,35); phân tích ít nhất hai dấu hiệu (0,35); lí giải mạch lạc (0,20); diễn đạt chính xác (0,10).