Giáo án Chí Phèo

Huy động trải nghiệm về cảm giác bị phớt lờ và hình thành câu hỏi định hướng cho việc đọc truyện Chí Phèo.

HS viết cá nhân trả lời câu hỏi GV chiếu: “Khi em lên tiếng mà không ai đáp lại, em cảm thấy thế nào?”. Sau đó HS đọc phần tóm lược mở đầu truyện: tiếng chửi mở đầu không được dân làng đáp lại. HS nêu 2–3 câu hỏi về nhân vật.

Mỗi HS có 2 câu trả lời ngắn về cảm giác bị phớt lờ và 2–3 câu hỏi, chẳng hạn: Vì sao một người sống giữa làng lại bị loại khỏi quan hệ thông thường? Chí Phèo đã trở nên như thế nào trước khi đi đến hiện tại? Vì sao truyện không kể theo trình tự thời gian? Các câu hỏi được GV tổng hợp trên bảng và giữ lại để kiểm tra cuối tiết.

Nhận diện đặc điểm truyện ngắn Chí Phèo ở cách kể đảo thời gian và điểm nhìn; phân tích vì sao hình dạng dữ dằn ban đầu của nhân vật trở thành vấn đề cần truy nguyên.

HS làm việc nhóm 4 trên khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc tóm lược phần dữ kiện 1 và 2, trả lời các câu hỏi: (1) Truyện mở đầu bằng gì và kể lại quá khứ theo trình tự nào? (2) Cách đảo thời gian tác động thế nào đến cách người đọc nhìn nhân vật? (3) Vì sao có thể nói đây là vấn đề cần truy nguyên, không phải bằng chứng nhân vật vốn xấu từ đầu?

Khăn trải bàn của nhóm gồm bốn ô: Thứ tự kể (hiện tại: tiếng chửi mở đầu; quá khứ: bị bỏ rơi, làm thuê, đi tù, tha hóa); Dữ kiện 1 (tiếng chửi không được đáp, cô độc hiện ra trước tiểu sử); Đặc điểm truyện ngắn (kết cấu đảo thời gian, nhân vật trung tâm, điểm nhìn); Kết luận nhóm (hình dạng dữ dằn ban đầu là kết quả của một quá trình, người đọc phải truy nguyên nguyên nhân). Mỗi nhóm ghi đủ các ô bằng bút dạ.

Giải thích tác dụng của điểm nhìn bên trong khi Chí nhận bát cháo hành; nhận ra bi kịch bị cự tuyệt khi hi vọng vừa sống dậy.

HS làm việc cặp đôi, đọc dữ kiện 3 trong tóm lược và hoàn thành Phiếu học tập số 2. Câu hỏi: (1) Khi nhận bát cháo hành, Chí có cảm xúc và suy nghĩ gì? (2) Điểm nhìn đi vào cảm giác ấy cho thấy điều gì về con người sau vẻ đáng sợ của Chí? (3) Vì sao sự cự tuyệt của bà cô và thị Nở làm bi kịch sâu hơn?

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh gồm: Cảm xúc của Chí (ngạc nhiên, xúc động, muốn sống lương thiện); Tác dụng của điểm nhìn (cho thấy nhu cầu được chăm sóc và công nhận nằm sau vẻ đáng sợ); Kết luận (sự cự tuyệt biến hi vọng vừa sống dậy thành bi kịch, nên bi kịch không chỉ là nghèo mà còn là bị tước cơ hội được xem như một con người). Cặp đôi viết một câu kết luận chung.

Củng cố cách kiểm tra nhận định bằng dấu hiệu trong tác phẩm, phân biệt lời phân tích với câu trích nguyên tác và tránh quy trách nhiệm đơn giản cho một nhân vật.

HS làm bài tập 2, 3, 5 trên trang bài học NeoEdu và trả lời bằng viết hoặc giơ bảng theo hiệu lệnh của GV. Sau đó HS trả lời câu hỏi tự luận ngắn: Thị Nở có phải nguyên nhân duy nhất của cái chết không? và giải thích nhận định trọng tâm bằng ít nhất hai đầu mối trong ngữ liệu.

Đề và đáp án: (1) Tác giả của Chí Phèo theo hồ sơ dẫn nhập: A. Nam Cao (B. Kim Lân, C. Nguyễn Du, D. Hoài Thanh là phương án sai). (2) Thao tác giúp kiểm tra nhận định: A và B đúng (đối chiếu dấu hiệu mở đầu bằng tiếng chửi; xem cách kể đảo thời gian); C và D sai vì thay đọc văn bản bằng tiểu sử hoặc coi một bản tóm lược là bản sao đầy đủ. (3) Đánh giá: a) Đúng, có thể dùng dữ kiện đã cho để giải thích, không tự thêm sự kiện; b) Sai, không coi từng câu của bản tóm lược là nguyên văn tác giả. (4) Thị Nở có phải nguyên nhân duy nhất không? Không. Sự cự tuyệt là tác động trực tiếp cuối cùng, nhưng nhà tù, sự thao túng của Bá Kiến và định kiến cộng đồng tạo thành cả quá trình. (5) Nhận định trọng tâm được giải thích bằng hai đầu mối: tiếng chửi không được đáp và bát cháo hành cùng cảm xúc muốn sống lương thiện của Chí.

Vận dụng kiến thức của bài để viết đoạn văn khoảng 150 chữ trình bày một phát hiện về Chí Phèo, có luận điểm, hai đầu mối và một giới hạn của cách hiểu.

HS viết đoạn văn khoảng 150 chữ, bắt đầu từ nhận định trọng tâm: Bi kịch sâu nhất không chỉ là nghèo mà còn là bị tước cơ hội được xem như một con người. Đoạn văn cần: nêu luận điểm, phân tích ít nhất hai dấu hiệu trong ba hướng đã học (tiếng chửi không được đáp; cách kể đảo thời gian; điểm nhìn khi nhận bát cháo hành), nêu một giới hạn của cách hiểu. Không tạo câu trích dẫn nguyên văn; nếu cần dẫn ý tác phẩm, chỉ diễn đạt bằng lời của mình.

Đoạn văn khoảng 150 chữ gồm: câu luận điểm nêu rõ bi kịch của Chí Phèo không chỉ là nghèo mà còn là bị tước cơ hội được xem như một con người; hai câu phân tích về hai dấu hiệu đã chọn và giải thích quan hệ giữa dấu hiệu với nhận định; một câu nêu giới hạn của cách hiểu (ví dụ: cách hiểu này dựa trên bản tóm lược, cần đối chiếu bản tác phẩm để xác nhận câu chữ); một câu kết đoạn. Sản phẩm được GV kiểm tra theo các tiêu chí: luận điểm (0,35), phân tích hai dấu hiệu (0,35), lí giải mạch lạc (0,20), diễn đạt chính xác (0,10).