Giáo án Thực hành tiếng Việt: Đặc điểm cơ bản của ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết

Tạo tình huống để HS nhận ra vì sao cùng một câu nói có thể rõ với người trong cuộc nhưng khó hiểu với người ngoài cuộc, từ đó xác định nhiệm vụ của bài.

GV trình chiếu câu: “Mai, chỗ cũ nhé, mang cái ấy!” và hỏi: Những ai trong lớp hiểu “chỗ cũ” và “cái ấy” là gì? Nếu một bạn chưa từng tham gia cuộc trao đổi này đọc được câu nói, bạn ấy có hiểu việc cần làm không?

• HS nhận ra: người trong nhóm hiểu nhờ đã cùng hiện diện và biết trước nội dung trao đổi.
• HS nhận ra: người chưa tham gia không biết “chỗ cũ” ở đâu và “cái ấy” là vật gì, nên không thể thực hiện việc được nhờ.
• Kết luận định hướng: cần phân biệt ngữ cảnh nói với ngữ cảnh viết và biết cách chuyển dạng khi cần truyền đạt cho người không cùng hiện diện.

Nêu được đặc điểm của ngữ cảnh nói và ngữ cảnh viết; nhận diện dấu hiệu tương ứng trong ngữ liệu trước khi nhận xét.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1. Mỗi cặp đọc hai ngữ liệu: (1) câu nói trong nhóm bạn “Mai, chỗ cũ nhé, mang cái ấy!”; (2) một tin nhắn thông báo viết cho cả lớp, do GV cung cấp: “Cả lớp chuẩn bị bài thuyết trình nhóm vào tiết sau; mỗi nhóm nộp đề cương trước giờ học.” Cặp điền vào phiếu các dấu hiệu theo hai ngữ cảnh.

Đáp án mong đợi trong Phiếu học tập số 1:

• Ngữ cảnh nói (câu 1): người nói và người nghe cùng hiện diện hoặc đã quen nhau; dấu hiệu là dùng từ chỉ định “chỗ cũ”, “cái ấy”, lời nói ngắn, dựa vào ngữ cảnh chung; có thể nhờ ngữ điệu và phản hồi tức thời để hiểu.
• Ngữ cảnh viết (câu 2): người viết và người đọc không cùng lúc có mặt; câu văn nêu rõ đối tượng (cả lớp), việc cần làm (chuẩn bị bài thuyết trình), thời điểm (tiết sau) và yêu cầu cụ thể (nộp đề cương trước giờ học).
• Kết luận: ngữ cảnh nói dựa nhiều vào hiện diện và phản hồi tức thời; ngữ cảnh viết phải diễn đạt đầy đủ quan hệ để người đọc hiểu.

Giải thích được chuyển dạng là điều chỉnh cách diễn đạt theo kênh và người tiếp nhận; biết thay từ chỉ định bằng thông tin cụ thể và ghi rõ chi tiết giả định.

GV trình chiếu sản phẩm mẫu: thông báo minh họa cho câu “Mai, chỗ cũ nhé, mang cái ấy!”. GV nêu rõ các chi tiết trong thông báo là giả định. HS phân tích những thay đổi: “chỗ cũ” được thay bằng tên địa điểm; “cái ấy” được thay bằng vật cụ thể; thêm giờ; thêm lời dặn về việc hỏi người điều phối khi chưa rõ đường.

Sản phẩm mẫu (GV trình chiếu, các chi tiết là giả định):
“8 giờ sáng mai, nhóm tập trung ở cổng thư viện trường; mỗi bạn mang sổ ghi chép. Nếu chưa rõ đường tới thư viện, hãy hỏi người điều phối trước giờ tập trung.”
Kết luận HS rút ra:

• Chuyển dạng làm cho người nhận không cần có mặt trong cuộc trò chuyện trước vẫn biết việc cần làm.
• Phải xác nhận lại thông tin với nhóm trước khi dùng thật; sản phẩm mẫu không khôi phục chính xác những điều bị lược trong câu nói.
• Không chép nguyên lời nói: từ chỉ định phải được thay bằng nội dung cụ thể.

Vận dụng ba khái niệm để trả lời các bài tập; nhận diện dữ kiện và giả định, đánh giá đúng sai, sắp xếp quy trình tạo sản phẩm có căn cứ.

HS làm bốn bài tập ngắn (theo cặp, sau đó chữa chung):

• Bài 1: Ghép khái niệm với nội dung: Ngữ cảnh nói; Ngữ cảnh viết; Chuyển dạng.
• Bài 2: Chọn cách làm phù hợp khi xử lí ngữ liệu “Mai, chỗ cũ nhé, mang cái ấy!”: A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ; B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế; C. Bổ sung điều chưa được kể như sự kiện chắc chắn; D. Chỉ nêu một lời khuyên và bỏ toàn bộ chi tiết.
• Bài 3: Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt; b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố.
• Bài 4: Sắp xếp các bước tạo một sản phẩm có căn cứ: (1) Chỉnh sửa theo tiêu chí; (2) Xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe; (3) Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; (4) Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn.

Đáp án:

• Bài 1: Ngữ cảnh nói – người nói và người nghe có thể cùng hiện diện, dùng ngữ điệu và phản hồi tức thời; Ngữ cảnh viết – người viết thường cần diễn đạt đầy đủ quan hệ để người đọc hiểu khi không cùng hiện diện; Chuyển dạng – điều chỉnh cách diễn đạt theo kênh và người tiếp nhận, không chỉ chép nguyên lời nói.
• Bài 2: Đáp án A. Đọc phải bắt đầu từ các dữ kiện thực sự được cung cấp; độ tin cậy của kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ.
• Bài 3: a) Đ (mô hình cho phép quan sát thao tác diễn đạt); b) S (chi tiết giả định không phải kết quả nghiên cứu; không được đổi nhãn giả định thành kết quả thực nghiệm).
• Bài 4: Thứ tự đúng: (2) → (4) → (3) → (1). Trước hết xác định người đọc/nghe và mục đích; tiếp theo chọn chứng cứ và ghi rõ nguồn; sau đó tổ chức lí giải; cuối cùng đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

Vận dụng ngữ cảnh nói, ngữ cảnh viết và chuyển dạng để viết một thông báo có căn cứ, tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

HS chọn một câu nói ngắn gắn với hoạt động của lớp hoặc nhóm (ví dụ: “Chiều nay bên kia nhé, nhớ mang đồ đó!”), viết lại thành thông báo cho người chưa tham gia cuộc trao đổi. HS phải: (1) gọi tên nơi đến, đồ vật, giờ bằng chi tiết giả định, ghi rõ “giả định”; (2) ghi chú lại chi tiết nào cần xác nhận với nhóm; (3) tự đối chiếu theo bốn tiêu chí: đúng sản phẩm, dùng dữ kiện của tình huống, giải thích lựa chọn, diễn đạt. HS nộp bản viết khi về nhà hoặc đổi bài cho bạn bên cạnh để góp ý.

Mỗi HS có một thông báo gồm: câu nói gốc; thông báo đã chuyển dạng (ghi rõ chi tiết giả định); danh sách chi tiết cần xác nhận với nhóm; một câu giải thích lí do thay đổi (ví dụ: “Em thay ‘bên kia’ bằng tên địa điểm để người nhận không phải hỏi lại.”). Tiêu chí chấm thang 1 điểm: đúng sản phẩm (0,3); dùng dữ kiện của tình huống (0,3); giải thích ít nhất một lựa chọn hoặc giới hạn (0,3); diễn đạt (0,1).