Giáo án Viết văn bản nghị luận về một tác phẩm truyện (Những đặc điểm trong cách kể của tác giả)

HS nhận biết được sự khác nhau giữa dữ kiện trong ngữ liệu và cách lí giải dữ kiện, từ đó hiểu vì sao bài nghị luận phải bắt đầu từ chứng cứ.

GV đưa lên bảng sáu câu về Vợ nhặt, gồm ba dữ kiện (Tràng đưa một người phụ nữ xa lạ về làm vợ; Cuộc kết đôi bắt đầu sau lần gặp có bốn bát bánh đúc; Bà cụ Tứ bàn chuyện mua gà, cháo hết, cả nhà phải ăn cám trong im lặng) và ba lí giải (Kim Lân muốn nói hạnh phúc rất mong manh; Căn nhà được thu dọn là dấu hiệu của hi vọng; Lá cờ đỏ mở ra hướng đổi thay). HS làm việc cá nhân rồi chia cặp để phân loại từng câu vào hai cột DỮ KIỆN và LÍ GIẢI. GV đặt câu hỏi: Vì sao câu 'Kim Lân muốn nói hạnh phúc rất mong manh' không nằm trong cột dữ kiện? Điều gì giúp người đọc kiểm tra được một lí giải?

Bảng phân loại đúng: DỮ KIỆN gồm 'Tràng đưa một người phụ nữ xa lạ về làm vợ', 'Cuộc kết đôi bắt đầu sau lần gặp có bốn bát bánh đúc', 'Bà cụ Tứ bàn chuyện mua gà; cháo hết, cả nhà phải ăn cám trong im lặng'. LÍ GIẢI gồm 'Kim Lân muốn nói hạnh phúc rất mong manh', 'Căn nhà được thu dọn là dấu hiệu của hi vọng', 'Lá cờ đỏ mở ra hướng đổi thay'. HS rút ra: lí giải phải dựa được vào dữ kiện trong văn bản thì mới kiểm tra được.

HS nêu được luận điểm trung tâm cho đề Nghệ thuật kể chuyện trong Vợ nhặt và giải thích được vì sao các chi tiết (bánh đúc, dọn nhà, bữa cám, lá cờ đỏ) hỗ trợ luận điểm đó.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm có một khăn giấy lớn chia thành bốn ô tương ứng bốn chi tiết: (1) bốn bát bánh đúc sau lần gặp; (2) sáng hôm sau Tràng thấy gắn bó với nhà; (3) căn nhà được thu dọn, bữa ăn nghèo vẫn chứa lời hướng về tương lai; (4) bữa cám trong im lặng và lá cờ đỏ trong suy nghĩ của Tràng. Nhiệm vụ: (a) Viết một câu luận điểm trung tâm về cách Kim Lân kể chuyện đặt hi vọng trong cái đói. (b) Với từng chi tiết trong ô của mình, trả lời: chi tiết này tạo tác dụng gì, và nó đỡ cho luận điểm ở điểm nào? GV đặt câu hỏi: Chi tiết nào chỉ đang kể lại, chi tiết nào đang chứng minh luận điểm?

Câu luận điểm mẫu HS có thể nêu: Kim Lân kể cuộc kết đôi giữa nạn đói theo cách vừa đặt hi vọng vào việc có gia đình, vừa để sự mong manh của miếng ăn hiện rõ. Phân tích bằng chứng: bốn bát bánh đúc cho thấy cuộc gặp gỡ gắn với cái đói nên tạo ngỡ ngàng; căn nhà được thu dọn cho thấy niềm hi vọng nảy sinh ngay trong thiếu thốn; bữa cám và lá cờ đỏ cho thấy hi vọng đi cùng thiếu đói, không phải sự sung túc. HS rút ra: mỗi chi tiết phải được giải thích tác dụng, không chỉ được kể lại.

HS giải thích được tác dụng của việc dịch điểm nhìn giữa Tràng và bà cụ Tứ, và biết phản biện một cách hiểu khác bằng cách chấp nhận phần hợp lí và chỉ rõ giới hạn.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 2. Phần A: Đối chiếu cảm xúc của Tràng (gắn bó, bổn phận) với cảm xúc của bà cụ Tứ (bất ngờ, thương cảm, lo âu) và chỉ ra chỗ điểm nhìn chuyển giữa hai người. Phần B: Một bạn đưa ra cách hiểu: 'Bữa cám cho thấy kết đôi chỉ là trò đùa của số phận, không có hi vọng'. Cặp kia phản biện: chấp nhận phần hợp lí nào, chỉ rõ giới hạn nào và dựa vào dữ kiện nào. GV đặt câu hỏi: Nếu chỉ kể theo điểm nhìn của Tràng thì ta mất điều gì?

Phần A: Điểm nhìn của Tràng cho thấy niềm vui và cảm giác có bổn phận; điểm nhìn của bà cụ Tứ cho thấy ngỡ ngàng, thương cảm và lo âu; việc dịch chuyển giữa hai người làm niềm vui và nỗi lo cùng hiện lên. Phần B: Phần hợp lí là bữa cám và thiếu đói đúng là có trong truyện; giới hạn là cách hiểu trên bỏ qua căn nhà được thu dọn và lời hướng về tương lai, nên chưa đủ để kết luận không có hi vọng. HS rút ra: phản biện phải dựa vào dữ kiện và thừa nhận phạm vi đúng của ý kiến khác.

HS vận dụng được cách phân biệt dữ kiện và lí giải, nhận xét được mô hình học tập đúng hay sai, và viết được một đoạn thân bài hoàn chỉnh có dữ kiện, lí giải và câu chuyển.

Phần 1 (khoảng 10 phút): HS làm bài tập 2, 3, 4 trên Phiếu học tập hoặc trên bài tập tương tác NeoEdu: ghép khái niệm với nội dung; chọn cách làm phù hợp khi xử lí ngữ liệu; đánh giá đúng sai hai câu về mô hình học tập. Phần 2 (khoảng 15 phút): HS viết đoạn thân bài (bài tập 8) theo mẫu: câu chủ đề nêu luận điểm, dữ kiện từ ngữ liệu, lí giải tác dụng, câu chuyển sang ý tiếp theo. Sau đó đổi bài với bạn bên cạnh và chấm theo tiêu chí: đúng trọng tâm 0,3; dữ kiện đúng 0,3; giải thích quan hệ 0,3; liên kết 0,1.

Bài 2: Luận điểm trung tâm là ý kiến định hướng toàn bài; Phân tích bằng chứng là giải thích vì sao chi tiết hỗ trợ luận điểm; Phản biện có căn cứ là xem cách hiểu khác, chấp nhận phần hợp lí và chỉ rõ giới hạn. Bài 3: Đáp án A (Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận). Bài 4: a) Đ (Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt); b) S (Chi tiết giả định không được coi là kết quả nghiên cứu đã công bố). Bài 8: Đoạn thân bài mẫu gồm câu chủ đề về điểm nhìn không đóng kín ở Tràng; dữ kiện là sự đón nhận của bà cụ Tứ; lí giải là lòng thương hiện lên như một lựa chọn trong khó khăn; câu chuyển sang ý tiếp theo về tác dụng của việc đặt các cảm nhận cạnh nhau.

HS vận dụng toàn bộ quy trình viết để tạo một bài nghị luận hoàn chỉnh về nghệ thuật kể chuyện trong Vợ nhặt, đồng thời tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

Trên lớp: HS lập dàn ý theo vấn đề (mở bài định vị Kim Lân, Vợ nhặt và luận điểm; thân bài gồm tình huống kết đôi, dịch điểm nhìn, dọn nhà đối lập bữa cám; kết bài về lá cờ đỏ mở hướng đổi thay, không coi cuộc sống đã sung túc). Về nhà: viết bài hoàn chỉnh khoảng 300 đến 400 chữ theo đề Nghệ thuật kể chuyện trong Vợ nhặt, sau đó tự đối chiếu theo tiêu chí: luận điểm về cách kể (0,25); phân tích tình huống, điểm nhìn hoặc tương phản từ ít nhất hai dữ kiện (0,35); bố cục và liên kết (0,15); không bịa câu trích, không khép kết thúc quá mức (0,15); diễn đạt (0,1). Nếu dùng số liệu giả định, phải ghi nhãn giả định.

Dàn ý gồm mở bài có luận điểm trung tâm; ba ý thân bài có dữ kiện cụ thể và lí giải; kết bài nêu hình ảnh lá cờ đỏ như hướng đổi thay. Bài viết hoàn chỉnh 300 đến 400 chữ, có bảng tự chấm theo năm tiêu chí với điểm tự đánh giá và ghi chú các phần đã sửa.