Giáo án Tri thức ngữ văn

Kích hoạt hiểu biết sẵn có về việc một câu chuyện được kể bởi ai và từ đâu; dẫn vào nhiệm vụ nhận diện người kể, điểm nhìn và trật tự kể.

GV trình chiếu đoạn: “Lan thấy chiếc ghế trống rồi nhớ buổi bà còn ngồi vá áo.” HS trả lời ba câu hỏi: (1) Ai đang kể đoạn này? (2) Người kể biết những gì, qua ai? (3) Đoạn văn kể việc gì trước, việc gì sau trong thời gian xảy ra?

Ba câu trả lời ngắn ghi vào vở: (1) Người kể gọi tên Lan, là ngôi thứ ba; (2) người kể chỉ biết điều Lan thấy và nhớ; (3) việc nhìn chiếc ghế ở hiện tại được kể trước, việc bà vá áo là quá khứ được gợi lại sau. Kết luận: cần phân biệt người kể, điểm nhìn và thứ tự kể.

Nêu được khái niệm người kể chuyện và điểm nhìn; xác định được dấu hiệu nhận biết người kể ngôi thứ ba và giới hạn điểm nhìn trong ngữ liệu.

HS làm theo cặp Phiếu học tập số 1, phần A, đọc khái niệm trong sách rồi tìm dấu hiệu trong đoạn văn: (1) Người kể có xưng tôi không? Gọi nhân vật bằng gì? (2) Người kể có thuật được suy nghĩ của người cha đang ngoài vườn không? (3) Điều gì được kể theo cảm nhận của Lan? (4) Có thể nói người kể biết mọi thứ không? Vì sao?

Nội dung phiếu hoàn thành: (1) Không xưng tôi; gọi nhân vật là Lan; người kể ngôi thứ ba. (2) Không thuật suy nghĩ của người cha, vì người kể chỉ cho biết những điều Lan nhìn và nghĩ. (3) Chiếc ghế trống và buổi bà vá áo được kể theo điều Lan thấy và nhớ. (4) Không; người kể ngôi thứ ba không xưng tôi nhưng không vì thế biết hết; điểm nhìn ở đây bị giới hạn theo Lan. Kết luận: điểm nhìn chi phối điều được kể.

Nêu được khái niệm trật tự trần thuật; phân biệt được thứ tự xảy ra của sự kiện với thứ tự được kể; giải thích được vai trò của hồi tưởng trong đoạn văn.

HS làm việc theo nhóm 4, hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần B: (1) Sắp xếp các việc theo thứ tự xảy ra trong thực tế: bà vá áo; Lan nhìn chiếc ghế trống. (2) Xác định thứ tự được kể trong đoạn văn. (3) Chỉ ra câu văn đưa người đọc quay lại quá khứ và câu đưa người đọc trở về hiện tại. (4) Nêu tác dụng của chiếc ghế trong việc nối hai thời điểm.

Kết quả phiếu phần B: (1) Thứ tự xảy ra: bà vá áo trước, Lan nhìn chiếc ghế trống sau. (2) Thứ tự kể: mở ở chiều hiện tại với chiếc ghế trống, rồi quay về buổi bà vá áo, sau đó trở lại chiếc ghế. (3) Câu quay về quá khứ là câu nhớ lại buổi bà còn ngồi vá áo; câu trở về hiện tại là câu đưa lời kể trở lại chiếc ghế trong chiều hiện tại. (4) Chiếc ghế vừa là vật được nhìn thấy, vừa là điểm nối kí ức. Kết luận: trật tự trần thuật có thể khác thứ tự xảy ra.

Vận dụng được ba khái niệm để trả lời các câu hỏi trắc nghiệm, đánh giá nhận định và sắp xếp quy trình tạo sản phẩm có căn cứ.

HS làm bốn bài tập nhanh theo cặp, đối chiếu với học liệu số NeoEdu sau khi hoàn thành: (1) Cách làm nào phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu này? A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế. C. Bổ sung điều chưa được kể như một sự kiện chắc chắn xảy ra. D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết. (2) Đánh giá nhận định: a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt; b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố. (3) Sắp xếp quy trình tạo sản phẩm có căn cứ: xác định nhiệm vụ và người đọc; chọn dữ kiện, ghi rõ nguồn; tổ chức nhận định và giải thích; đối chiếu tiêu chí để sửa. (4) Dùng khái niệm “Người kể chuyện” giải thích một chi tiết của ngữ liệu, chỉ rõ chi tiết.

Đáp án: (1) A. (2) a) Đúng; b) Sai, vì số liệu và chi tiết trong ngữ liệu là giả định, không phải kết quả khảo sát thực tế. (3) Thứ tự đúng: xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe → chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn → tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện → đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận. (4) Mẫu: Đoạn văn không xưng tôi, gọi nhân vật là Lan và thuật cả điều Lan thấy lẫn điều Lan nhớ; vì vậy đó là người kể ngôi thứ ba, không phải người cha ngoài vườn và chưa đủ căn cứ để coi người kể là tác giả.

Vận dụng ba khái niệm để viết đoạn văn ngắn có căn cứ, tự kiểm tra và chỉnh sửa sản phẩm theo tiêu chí.

HS viết đoạn 4–6 câu phân biệt người kể, điểm nhìn và trật tự kể trong tình huống Lan; kết đoạn bằng một lí giải về vai trò chiếc ghế. HS tự đối chiếu bản viết với tiêu chí: (a) nêu đúng người kể; (b) dùng ít nhất một dữ kiện của đoạn văn; (c) giải thích được quan hệ giữa điểm nhìn, trật tự kể và tác dụng; (d) diễn đạt rõ ràng. Phần còn lại hoàn thành ở nhà nếu chưa kịp.

Mẫu tham khảo: Người kể ngôi thứ ba gọi tên Lan, không phải nhân vật xưng tôi. Việc chỉ thuật điều Lan thấy và nhớ tạo điểm nhìn bên trong giới hạn theo Lan. Sự kiện bà vá áo có trước buổi chiều nhìn ghế, nhưng lời kể mở ở chiều hiện tại rồi mới quay về quá khứ, nên thứ tự kể khác thứ tự xảy ra. Chiếc ghế vì vậy vừa là vật nhìn thấy vừa là điểm nối kí ức. HS đạt yêu cầu khi đoạn văn có đủ bốn tiêu chí trên.