Hồ sơ học tập nguyên bản — đọc trước các nhiệm vụ. Các diễn giải, ví dụ và dữ liệu minh hoạ dưới đây được viết mới; không phải bản chép nguồn lịch sử hoặc lời thơ.
Ghi nhớ ở Việt Nam và trên thế giới
Dấu ấn Hồ Chí Minh thể hiện qua các hoạt động tưởng niệm, nghiên cứu, di tích, bảo tàng, đường phố, tác phẩm nghệ thuật và những chương trình giáo dục. Tại Việt Nam, quê hương Kim Liên, khu di tích Phủ Chủ tịch, Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng nhiều địa điểm gắn cuộc đời hoạt động là những không gian tìm hiểu lịch sử. Trên thế giới, một số địa điểm lưu niệm, tượng đài và hoạt động kỉ niệm thể hiện sự quan tâm, hữu nghị. Mỗi công trình cần xác định nơi lập, niên đại, tác giả và mục đích, không suy mọi nơi có cùng cách ghi nhớ.
Nghị quyết UNESCO 1987 kỉ niệm 100 năm ngày sinh là một chứng cứ có văn bản về ghi nhận quốc tế. Một bức tượng hoặc tranh là nguồn về lịch sử tưởng niệm, không tự là hình ảnh chụp đúng mọi sự kiện cuộc đời nhân vật. Cần phân biệt hiện vật đương thời, bản sao, tác phẩm sáng tác và lời kể hồi tưởng. Nếu không có nguồn xác minh địa danh, năm dựng tượng thì không bịa để làm bài giới thiệu phong phú hơn.
Những trường hợp cụ thể cho phép kiểm chứng thay vì chỉ nói chung “thế giới tôn vinh”: Ô-xíp Man-đen-xtam, nhà thơ Nga, gặp Nguyễn Ái Quốc năm 1923 và viết bài Thăm một chiến sĩ cộng sản quốc tế trên tạp chí Ogoniok. Đây là sự tiếp nhận của một tác giả trong bối cảnh cụ thể, không phải ý kiến của mọi người Nga. Năm 2016, hoạ sĩ Mót-ta-pha tặng tranh chân dung Hồ Chí Minh cho Đại sứ quán Việt Nam tại Pháp. Tranh là tác phẩm sáng tạo về sau, không phải ảnh chụp đương thời. Các di tích gắn hoạt động có thể đối chiếu gồm khách sạn Carlton ở Luân Đôn, nơi Người làm việc cuối năm 1913; số 9 ngõ Compoint ở Pa-ri, nơi cư trú giai đoạn 1921–1923; cơ sở 248 và 250 đường Văn Minh tại Quảng Châu, gắn các lớp huấn luyện 1925–1927. Khi lập thẻ di tích, cần ghi công năng và thời kì thay vì coi mọi nơi là cùng một loại bảo tàng.
Tượng đài, đường mang tên Hồ Chí Minh ở Nga, Cu-ba, Ấn Độ và nhiều nước phản ánh các hình thức ghi nhớ khác nhau. Ở Việt Nam, Lăng và Bảo tàng Hồ Chí Minh tại Hà Nội gắn tưởng niệm với trưng bày lịch sử; năm 1976, Quốc hội khoá VI quyết định đặt tên Thành phố Hồ Chí Minh cho thành phố Sài Gòn. Nghị quyết UNESCO được thông qua năm 1987 hướng tới kỉ niệm 100 năm ngày sinh vào năm 1990: niên biểu này không phải hồ sơ trao giải cho người còn sống.
Kết nối văn học: đọc tình cảm tưởng niệm như một loại nguồn
Sáng tháng Năm của Tố Hữu và Quê hương Việt Bắc của Nguyễn Đình Thi là hai tác phẩm được dùng trong phần kết nối văn học của bài in. Ở Sáng tháng Năm, cách hình dung vị lãnh tụ trong quan hệ gần gũi với cộng đồng làm tình cảm chính trị trở nên thân thiết, không chỉ là một danh xưng nghi lễ. Ở Quê hương Việt Bắc, không gian căn cứ và tình cảm đối với Hồ Chí Minh được gắn với kí ức kháng chiến, tạo liên hệ giữa con người, cảnh vật và cộng đồng. Đây là diễn giải bằng lời mới, không chép câu thơ hoặc lời bình của người khác.
Khi dùng hai tác phẩm làm nguồn lịch sử, phải nêu tên tác giả, phân biệt chủ thể trữ tình với người ghi biên bản, và nhận ra ngôn ngữ nghệ thuật có thể khái quát, biểu tượng hoá. Hình ảnh gần gũi, lớn lao trong thơ giúp tìm hiểu tình cảm và cách ghi nhớ, nhưng không tự chứng minh một cuộc gặp đã diễn ra đúng từng chi tiết. Có thể so sánh với bài báo năm 1923 hoặc một di tích có hồ sơ để thấy các loại nguồn trả lời những câu hỏi khác nhau. Không cần học thuộc hoặc tái tạo lời thơ để giải thích giá trị tiếp nhận.
Giá trị nhân văn và cách học tập có trách nhiệm
Những giá trị thường được nhấn mạnh gồm độc lập dân tộc, khát vọng hoà bình, tôn trọng con người, giáo dục, đoàn kết, giản dị và trách nhiệm phục vụ nhân dân. Tình cảm với một nhân vật lịch sử cần đi cùng tìm hiểu có chứng cứ, không biến câu chuyện truyền miệng thành sự kiện hoặc mọi khẩu hiệu thành lời nguyên văn. Phân tích một dấu ấn nên nối hình thức tưởng niệm với nội dung, hoàn cảnh và đối tượng tham gia.
Học tập ở lứa tuổi học sinh có thể là trung thực về nguồn, giữ lời hứa, học tập nghiêm túc, tôn trọng khác biệt, tiết kiệm và giúp đỡ người khác phù hợp. Sản phẩm cần cụ thể, có người chịu trách nhiệm và tiêu chí quan sát được. Không tự nhận đã thực hiện một hoạt động khi mới lập kế hoạch; không công bố dữ liệu, ảnh người được giúp đỡ nếu chưa có đồng ý. Tri ân có giá trị khi gắn hành vi bền vững thay vì chỉ tăng số khẩu hiệu.
Việc học tập tư tưởng, đạo đức được triển khai qua những văn kiện có thời điểm: Chỉ thị 06-CT/TW ngày 7–11–2006 và Chỉ thị 05-CT/TW ngày 15–5–2016. Không nên đồng nhất việc có văn kiện với kết quả hành vi của từng người. Một tiêu chí ở lớp học là phiếu đọc ghi nguồn và phân biệt dữ kiện, nhận xét; một tiêu chí tiết kiệm là dùng lại vật liệu còn phù hợp, có ghi nhận thật. Đánh giá phải dựa sản phẩm, quá trình đã diễn ra, không dựa lời tự nhận hoặc con số bịa.
Ví dụ đã giải
Tình huống: Tranh có Hồ Chí Minh cùng thế hệ học sinh sinh sau 1969 được dùng thế nào?
Lời giải: Có thể là tác phẩm biểu tượng về sự tiếp nối giá trị. Ghi rõ sáng tác tưởng niệm, không gọi là ảnh chụp cuộc gặp có thật vì niên đại không phù hợp.
Tình huống: Hai bạn dùng Sáng tháng Năm của Tố Hữu và tranh chân dung do Mót-ta-pha tặng năm 2016 để khẳng định đã có ảnh chụp Hồ Chí Minh ngồi cạnh nhà thơ Nga năm 1923. Hãy sửa thẻ giới thiệu.
Lời giải: Thẻ đã sửa: Sáng tháng Năm là thơ của Tố Hữu; tranh chân dung năm 2016 do hoạ sĩ Mót-ta-pha tặng là tác phẩm tưởng niệm. Không nguồn nào trong hai nguồn ấy là ảnh chụp cuộc gặp năm 1923. Thông tin về cuộc gặp Nguyễn Ái Quốc với Ô-xíp Man-đen-xtam phải đối chiếu bài Thăm một chiến sĩ cộng sản quốc tế và hồ sơ xuất bản. Có thể dùng thơ, tranh để phân tích tình cảm, biểu tượng; không suy chúng là bản ghi trực tiếp một sự kiện khác.
Ghi nhớ: Dấu ấn qua tưởng niệm, văn hoá, giáo dục cần đọc đúng loại nguồn; học tập gắn hành động cụ thể, trung thực và tôn trọng người khác.
