Hồ sơ học tập nguyên gốc — Bài 7. Khái quát về chiến tranh bảo vệ Tổ quốc trong lịch sử Việt Nam
Vị trí chiến lược và những cuộc kháng chiến tiêu biểu
Việt Nam nằm ở nơi giao tiếp giữa lục địa và biển, gần các tuyến giao thương quan trọng. Vị trí tạo điều kiện giao lưu nhưng cũng khiến đất nước nhiều lần thành mục tiêu của các thế lực bên ngoài. Chiến tranh bảo vệ Tổ quốc nhằm giữ nền độc lập và chủ quyền đang có; chiến tranh giải phóng nhằm khôi phục độc lập bị mất. Hai loại có thể kế tiếp nhau trong một giai đoạn, nhưng cần phân biệt theo hoàn cảnh chính trị.
Những thắng lợi tiêu biểu gồm Bạch Đằng năm 938 chống Nam Hán; kháng Tống năm 981; kháng Tống 1075–1077; ba lần kháng Mông – Nguyên 1258, 1285, 1287–1288; đánh Xiêm năm 1785 và quân Thanh năm 1789. Chiến lược khác nhau: chọn địa hình và thời điểm thuỷ triều, kết hợp tiến công với phòng ngự, tạm rút bảo toàn lực lượng rồi phản công, gắn quân đội với nhân dân. Không dùng một khẩu hiệu thay mọi diễn biến cụ thể.
Nguyên nhân thắng lợi, thất bại và bài học
Tinh thần yêu nước, đoàn kết, đường lối lãnh đạo phù hợp, nghệ thuật quân sự sáng tạo, khả năng huy động hậu phương và tính chính nghĩa là những nhân tố quan trọng của thắng lợi. Địa hình hay quân số chỉ phát huy tác dụng khi được tổ chức và sử dụng thích hợp. Ví dụ Bạch Đằng 1288 kết hợp trận địa cọc, thuỷ triều và việc nhử đối phương vào nơi bất lợi; không chỉ là có cọc nhọn.
Lịch sử cũng có thất bại: Âu Lạc chống Triệu Đà, nhà Hồ chống Minh năm 1406–1407, triều Nguyễn chống Pháp từ 1858 không bảo vệ được độc lập. Phải phân tích hoàn cảnh, đường lối, đoàn kết, tương quan lực lượng, tránh quy mọi trách nhiệm cho nhân dân hoặc một cá nhân. Bài học về lòng dân, chủ động chuẩn bị và đoàn kết không có nghĩa sao chép vũ khí, chiến thuật xưa vào hiện tại. Khi xác định địa danh hôm nay, Rạch Gầm – Xoài Mút thuộc tỉnh Đồng Tháp; Bình Lệ Nguyên thuộc tỉnh Phú Thọ theo cập nhật nhà xuất bản, không thay đổi địa điểm của trận đánh trong quá khứ.
Bảng đối chiếu chỉ huy và chiến thắng
| Cuộc kháng chiến | Chỉ huy tiêu biểu | Điểm cần nhớ |
|---|
| Chống Nam Hán 938 | Ngô Quyền | Bạch Đằng, tạo bước ngoặt mở kỉ nguyên độc lập lâu dài |
| Chống Tống 981 | Lê Hoàn | Một cuộc kháng chiến khác với thời Lý |
| Chống Tống 1075–1077 | Lý Thường Kiệt | Kết hợp chủ động tiến công với phòng tuyến Như Nguyệt |
| Chống Mông Cổ 1258 | Trần Thái Tông, Trần Thủ Độ | Bảo toàn lực lượng rồi phản công, không gộp với 1285 |
| Chống Nguyên 1285 | Trần Thánh Tông, Trần Quốc Tuấn | Nhiều trận phản công như Hàm Tử, Chương Dương |
| Chống Nguyên 1287–1288 | Trần Nhân Tông, Trần Quốc Tuấn | Bạch Đằng 1288 gắn chuẩn bị, thuỷ triều và hiệp đồng |
| Chống Xiêm 1785; chống Thanh 1789 | Nguyễn Huệ–Quang Trung | Rạch Gầm–Xoài Mút khác Ngọc Hồi–Đống Đa về đối tượng và địa bàn |
Tên người chỉ huy không thay thế phân tích vai trò quân dân, hậu cần và cách tổ chức. Các thất bại của Âu Lạc, nhà Hồ và triều Nguyễn cần đặt trong tương quan lực lượng, đường lối, khả năng huy động và hoàn cảnh; không quy về phẩm chất của một dân tộc hoặc chỉ một công trình phòng thủ.
