Sản xuất nông nghiệp, thủ công, buôn bán, thức ăn, trang phục, nhà ở và giao thông phản ánh điều kiện tự nhiên và lịch sử cộng đồng. Người Kinh có truyền thống lúa nước, làng nghề, chợ; nhiều dân tộc miền núi kết hợp ruộng bậc thang, nương, chăn nuôi, nghề dệt, đan. Nhà sàn, nhà trệt, trang phục và ẩm thực khác nhau ngay trong một dân tộc theo vùng và thời kì. Không coi mô tả truyền thống là ảnh chụp bất biến của mọi gia đình hiện nay.
Tín ngưỡng thờ tổ tiên, tự nhiên, anh hùng và các tôn giáo cùng hiện diện. Phong tục vòng đời, lịch canh tác, lễ hội, âm nhạc, múa và văn học truyền miệng lưu giữ kí ức, gắn kết cộng đồng. Hát Then, múa xoè, cồng chiêng, lễ hội và các lối diễn xướng phải được giới thiệu gắn với chủ thể cụ thể, không gom thành một hình mẫu chung. Cần bảo vệ quyền thực hành văn hoá, đồng thời không duy trì hành vi gây hại sức khoẻ hoặc xâm phạm quyền con người chỉ vì gọi đó là truyền thống.
| Khía cạnh | Ví dụ khái quát | Điều phải kiểm tra thêm |
|---|---|---|
| Nhà ở | Nhà sàn thích ứng điều kiện một số nơi | Cộng đồng, vật liệu, thời điểm |
| Sản xuất | Ruộng bậc thang ở nhiều vùng núi | Nguồn nước, mùa vụ, lao động |
| Nghệ thuật | Cồng chiêng trong đời sống nhiều dân tộc Tây Nguyên | Chủ thể, dịp diễn xướng, quy tắc tham dự |
| Đây là mẫu tổng hợp kiến thức, chưa phải dữ liệu quan sát. Một báo cáo thực địa chỉ viết đã thấy khi thật sự khảo sát; ảnh quảng bá không chứng minh mọi thành viên đều sống như ảnh. |
Nông nghiệp không chỉ có một cách canh tác: ruộng nước ở đồng bằng, ruộng bậc thang và hệ dẫn nước ở một số vùng núi đều thể hiện tri thức thích ứng. Người Khơ-me và Chăm ở đồng bằng sông Cửu Long cũng trồng lúa nước; không được đồng nhất dân tộc thiểu số với nương rẫy. Dệt, đan, gốm, rèn và buôn bán tại chợ tạo sản phẩm, việc làm và giao lưu. Việc dùng gùi ở đường núi hoặc thuyền ở vùng sông nước cần được giải thích bằng điều kiện vận chuyển, không biến thành dấu hiệu cố định của năng lực hay phẩm chất.
Ăn, mặc, ở có những khuynh hướng truyền thống nhưng luôn đa dạng: cơm, rau, cá và sản vật địa phương được chế biến theo vùng; áo dài, áo tứ thân, áo bà ba là những ví dụ trong văn hoá Kinh, không phải đồng phục của mọi người; nhà sàn, nhà trệt và nhà nhiều tầng cùng tồn tại trong những bối cảnh khác nhau. Đối chiếu ảnh phải hỏi thời gian, dịp sử dụng và chủ thể.
Về tinh thần, thờ tổ tiên, Thành hoàng, thờ Mẫu và các tín ngưỡng tự nhiên cùng hiện diện với Phật giáo, Công giáo, Tin Lành, Hồi giáo hoặc những truyền thống khác ở các cộng đồng. Phong tục gắn sinh, cưới, tang; lễ hội gắn canh tác, tôn giáo và tưởng nhớ người có công. Có thể tìm hiểu lễ hội Đền Hùng, Xoè của người Thái hoặc đua ghe ngo của người Khơ-me nhưng cần tôn trọng chủ thể, quy tắc tham dự. Bảo tồn không có nghĩa buộc mọi gia đình giữ nguyên lối sống hoặc duy trì hành vi gây hại.
Ví dụ 1
Hãy giải thích quan hệ môi trường, nhà ở và đời sống văn hoá mà không rơi vào quyết định luận tự nhiên.
Môi trường tạo điều kiện và thách thức: ở một số nơi ẩm, có độ dốc hoặc nguy cơ nước, nhà sàn có thể hỗ trợ sinh hoạt. Tuy nhiên lựa chọn còn phụ thuộc vật liệu, kĩ thuật, quan hệ xã hội và truyền thống, nên không thể nói mọi người miền núi đều ở nhà sàn. Không gian nhà cũng gắn nghi lễ, tiếp khách và gắn kết gia đình. Khi hạ tầng, vật liệu và nghề nghiệp thay đổi, hình thức ở có thể đổi mà cộng đồng vẫn bảo tồn nhiều giá trị. Cần nêu thời điểm và phạm vi cho mọi nhận xét.
Đời sống vật chất và tinh thần liên hệ nhau; Văn hoá truyền thống luôn có biến đổi; Cần tránh khái quát cứng nhắc về cộng đồng.
Đã đúng 0/4 câu
Đọc ngữ liệu
Hồ sơ học tập tự biên soạn để dùng độc lập với bài giảng:
Đời sống vật chất: thích nghi và biến đổi
Sản xuất nông nghiệp, thủ công, buôn bán, thức ăn, trang phục, nhà ở và giao thông phản ánh điều kiện tự nhiên và lịch sử cộng đồng. Người Kinh có truyền thống lúa nước, làng nghề, chợ; nhiều dân tộc miền núi kết hợp ruộng bậc thang, nương, chăn nuôi, nghề dệt, đan. Nhà sàn, nhà trệt, trang phục và ẩm thực khác nhau ngay trong một dân tộc theo vùng và thời kì. Không coi mô tả truyền thống là ảnh chụp bất biến của mọi gia đình hiện nay.
Đời sống tinh thần: đa dạng trong thống nhất
Tín ngưỡng thờ tổ tiên, tự nhiên, anh hùng và các tôn giáo cùng hiện diện. Phong tục vòng đời, lịch canh tác, lễ hội, âm nhạc, múa và văn học truyền miệng lưu giữ kí ức, gắn kết cộng đồng. Hát Then, múa xoè, cồng chiêng, lễ hội và các lối diễn xướng phải được giới thiệu gắn với chủ thể cụ thể, không gom thành một hình mẫu chung. Cần bảo vệ quyền thực hành văn hoá, đồng thời không duy trì hành vi gây hại sức khoẻ hoặc xâm phạm quyền con người chỉ vì gọi đó là truyền thống.
Mẫu bảng tìm hiểu có trách nhiệm
| Khía cạnh | Ví dụ khái quát | Điều phải kiểm tra thêm |
|---|---|---|
| Nhà ở | Nhà sàn thích ứng điều kiện một số nơi | Cộng đồng, vật liệu, thời điểm |
| Sản xuất | Ruộng bậc thang ở nhiều vùng núi | Nguồn nước, mùa vụ, lao động |
| Nghệ thuật | Cồng chiêng trong đời sống nhiều dân tộc Tây Nguyên | Chủ thể, dịp diễn xướng, quy tắc tham dự |
| Đây là mẫu tổng hợp kiến thức, chưa phải dữ liệu quan sát. Một báo cáo thực địa chỉ viết đã thấy khi thật sự khảo sát; ảnh quảng bá không chứng minh mọi thành viên đều sống như ảnh. |
Đọc đời sống vật chất và tinh thần bằng ví dụ cụ thể
Nông nghiệp không chỉ có một cách canh tác: ruộng nước ở đồng bằng, ruộng bậc thang và hệ dẫn nước ở một số vùng núi đều thể hiện tri thức thích ứng. Người Khơ-me và Chăm ở đồng bằng sông Cửu Long cũng trồng lúa nước; không được đồng nhất dân tộc thiểu số với nương rẫy. Dệt, đan, gốm, rèn và buôn bán tại chợ tạo sản phẩm, việc làm và giao lưu. Việc dùng gùi ở đường núi hoặc thuyền ở vùng sông nước cần được giải thích bằng điều kiện vận chuyển, không biến thành dấu hiệu cố định của năng lực hay phẩm chất.
Ăn, mặc, ở có những khuynh hướng truyền thống nhưng luôn đa dạng: cơm, rau, cá và sản vật địa phương được chế biến theo vùng; áo dài, áo tứ thân, áo bà ba là những ví dụ trong văn hoá Kinh, không phải đồng phục của mọi người; nhà sàn, nhà trệt và nhà nhiều tầng cùng tồn tại trong những bối cảnh khác nhau. Đối chiếu ảnh phải hỏi thời gian, dịp sử dụng và chủ thể.
Về tinh thần, thờ tổ tiên, Thành hoàng, thờ Mẫu và các tín ngưỡng tự nhiên cùng hiện diện với Phật giáo, Công giáo, Tin Lành, Hồi giáo hoặc những truyền thống khác ở các cộng đồng. Phong tục gắn sinh, cưới, tang; lễ hội gắn canh tác, tôn giáo và tưởng nhớ người có công. Có thể tìm hiểu lễ hội Đền Hùng, Xoè của người Thái hoặc đua ghe ngo của người Khơ-me nhưng cần tôn trọng chủ thể, quy tắc tham dự. Bảo tồn không có nghĩa buộc mọi gia đình giữ nguyên lối sống hoặc duy trì hành vi gây hại.
Cách diễn đạt nào có trách nhiệm nhất?
Ghép các mục đúng với đặc điểm tương ứng.
Chạm một ý bên trái rồi chạm ý tương ứng bên phải để ghép cặp.
Một ảnh lễ hội đủ để khẳng định mọi gia đình ngày nào cũng mặc lễ phục.
Chọn đúng hai nhận xét có trách nhiệm về đời sống cộng đồng.
Chọn tất cả đáp án đúng
Từ hồ sơ trên, lập ba hàng ghi nhận định – căn cứ – giới hạn. Không biến tình huống minh hoạ thành quan sát thực tế.
0 từ
Hãy giải thích quan hệ môi trường, nhà ở và đời sống văn hoá mà không rơi vào quyết định luận tự nhiên.
0 từ
Viết đoạn 120–180 chữ giải thích nhận định: Đời sống vật chất và tinh thần liên hệ nhau. Dùng một trường hợp cụ thể trong hồ sơ.
0 từ
Thiết kế một thẻ học tập gồm tiêu đề, ba ý kiến thức, một lưu ý tránh nhầm và một câu hỏi cần tìm hiểu tiếp. Dùng nội dung bài này; không ghi đã khảo sát nếu chưa thực hiện.
0 từ
