Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 100 (Tập hai)

Giúp HS nhận ra một câu ngắn có thể thiếu thông tin về thời gian, nơi chốn và cần được mở rộng; từ đó xác định nhiệm vụ của bài học.

GV viết lên bảng câu “Nhóm khảo sát từ lối đi công cộng.” và hỏi: Câu này còn thiếu thông tin gì? Nhóm khảo sát khi nào, ở đâu? Nêu thêm một thông tin mà bạn cho là cần thiết.

HS nêu được ít nhất hai loại thông tin còn thiếu: thời gian (ví dụ: “Trong buổi sáng”) và nơi chốn (ví dụ: “ở lối đi công cộng”). HS hiểu nhiệm vụ của bài là học cách thêm thông tin cho câu mà vẫn rõ nghĩa.

HS nhận biết và phân loại các thành phần mở rộng câu theo nội dung bổ sung: thời gian, nơi chốn, đặc điểm, thái độ; nhận biết cách dùng cụm chủ–vị để mở rộng một thành phần của câu.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc các câu ví dụ sau:

• “Trong buổi sáng, nhóm học sinh khảo sát từ lối đi công cộng.”
• “Tôi thích cuốn sách.” → “Tôi thích cuốn sách bạn tặng.”
  Nhiệm vụ: Xác định thành phần được thêm vào câu và cho biết phần thêm bổ sung thông tin gì (thời gian, nơi chốn, đặc điểm hay thái độ). Giải thích vì sao “bạn tặng” không tạo thành một vế câu ghép.

Bảng phân loại đúng do nhóm hoàn thành:

• “Trong buổi sáng”: trạng ngữ, bổ sung thông tin về thời gian.
• “từ lối đi công cộng”: trạng ngữ, bổ sung thông tin về nơi chốn.
• “bạn tặng”: cụm chủ–vị đứng trong cụm danh từ “cuốn sách bạn tặng”, bổ sung đặc điểm cho “cuốn sách”.
  Kiến thức HS rút ra: Phần mở rộng có thể là trạng ngữ, phụ ngữ hoặc thành phần biệt lập; cụm chủ–vị được thêm vẫn nằm trong nòng cốt câu, không đứng ngang hàng thành vế câu ghép độc lập.

HS nắm được quy trình bốn bước khi mở rộng câu và biết kiểm tra xem phần mở rộng có gây hiểu lầm hay biến phỏng đoán thành dữ kiện chắc chắn hay không.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm hai phần: (1) Sắp xếp các bước theo đúng thứ tự: chọn thành phần phù hợp; xác định thông tin thiếu; kiểm tra có gây hiểu lầm không; đặt vị trí và dấu câu. (2) So sánh hai câu: “Có lẽ đoàn sẽ đến muộn.” và “Chắc chắn đoàn sẽ đến muộn.”; cho biết vì sao thêm “chắc chắn” vào câu đang phỏng đoán có thể sai.

Trình tự đúng: (1) Xác định thông tin thiếu → (2) Chọn thành phần phù hợp → (3) Đặt vị trí và dấu câu → (4) Kiểm tra có gây hiểu lầm không.
Kết quả so sánh: “Có lẽ” thể hiện thái độ phỏng đoán; “Chắc chắn” nâng mức khẳng định khi chưa có bằng chứng, nên làm sai nội dung và thái độ nhận thức của câu gốc.
Kiến thức HS rút ra: Phần mở rộng không được biến điều phỏng đoán thành dữ kiện chắc chắn; khi mở rộng phải giữ đúng nội dung và thái độ nhận thức.

HS củng cố nhận biết thành phần mở rộng, phân biệt thông tin bối cảnh với mức độ chắc chắn và vận dụng kiến thức vào các câu hỏi cụ thể.

HS làm bài tập 1 đến 5 trong SGK (có thể thực hiện bằng thẻ đáp án A, B, C, D và kiểm tra nhanh trên trang NeoEdu). Các bài:

1. “Vào buổi sáng, nhóm khảo sát” thêm thông tin gì? A. thời gian; B. nguyên nhân; C. mục đích; D. điều kiện.
2. Thêm nào làm rõ nơi chốn? A. Thật ra,; B. Ở lối đi công cộng,; C. Có lẽ,; D. May quá,
3. Đúng hay sai: “Câu càng dài càng rõ.”
4. Ghép: (1) Sau buổi mưa; (2) Bên bờ hồ; (3) có lẽ với (a) thời gian; (b) nơi chốn; (c) tình thái phỏng đoán.
5. Trong “Có lẽ đoàn sẽ đến muộn”, “có lẽ” biểu thị thái độ ... của người nói.

Đáp án:

1. A (Vào buổi sáng là trạng ngữ thời gian).
2. B (Ở lối đi công cộng nêu địa điểm).
3. Sai (thông tin thừa hoặc bố trí sai có thể gây mơ hồ).
4. (1) – a: thời gian; (2) – b: nơi chốn; (3) – c: tình thái phỏng đoán.
5. Phỏng đoán (không khẳng định chắc chắn).
   HS tự sửa lỗi sai vào vở và nêu lí do đúng/sai.

HS vận dụng cách mở rộng câu bằng thời gian, nơi chốn và cụm chủ–vị để viết câu có thông tin rõ ràng, đúng dữ kiện, gắn với chủ đề Đi và suy ngẫm.

GV yêu cầu HS viết 3 câu mở rộng về một chuyến đi hoặc một trải nghiệm đã có thật:

• Câu 1: Mở rộng câu “Chúng tôi đã đến thăm bảo tàng” bằng trạng ngữ thời gian và nơi chốn.
• Câu 2: Mở rộng danh từ “cuốn sổ” bằng một cụm chủ–vị, ví dụ “cuốn sổ bạn tặng”.
• Câu 3: Viết câu có “có lẽ” để nêu một phỏng đoán về chuyến đi, không biến phỏng đoán thành khẳng định.
  Sau khi viết, HS tự kiểm tra theo bốn bước của bài học.

Sản phẩm mẫu: “Sáng hôm qua, chúng tôi đã đến thăm bảo tàng ở trung tâm thành phố.” (trạng ngữ thời gian, nơi chốn); “Tôi giữ cuốn sổ bạn tặng trong cặp.” (cụm chủ–vị bổ sung đặc điểm); “Có lẽ trời sẽ mưa vào chiều mai.” (thái độ phỏng đoán).
Tiêu chí tự kiểm tra: phần mở rộng đúng loại thông tin, không gây hiểu lầm, không biến phỏng đoán thành dữ kiện chắc chắn.