Giáo án Tình sông núi

Huy động vốn trải nghiệm về quê hương và con người quanh mình; xác định vấn đề: tình yêu đất nước có thể bắt đầu từ đâu.

GV chiếu một hình ảnh hoặc mô tả ngắn về một cảnh quê có sông, núi, cánh đồng và có người đang lao động (GV tự chọn tư liệu phù hợp với địa phương). GV đặt câu hỏi: “Khi nghĩ về quê hương, em nhớ cảnh gì trước tiên? Trong cảnh ấy có người nào đang làm việc?” Sau đó GV hỏi tiếp: “Theo em, tình yêu một nơi cụ thể có liên quan thế nào đến tình yêu cả đất nước?”

Khoảng 3–4 ý trình bày của HS về cảnh quê và người lao động; nêu được nhận định ban đầu rằng tình yêu quê hương là cơ sở của tình yêu Tổ quốc. GV ghi các ý lên bảng để dùng lại ở hoạt động sau.

Phân biệt được dữ kiện được cung cấp với điều có thể suy ra; nêu được mạch cảm xúc từ nơi chốn cụ thể đến tình Tổ quốc và nhận biết vai trò của nhịp thơ, thể thơ trong việc biểu đạt cảm xúc.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc bản diễn giải trong Phiếu học tập số 1 và đối chiếu với văn bản gốc trong sách giáo khoa để kiểm tra các chi tiết. Nhiệm vụ: (1) Điền vào cột “Dữ kiện được cung cấp” những thông tin có trực tiếp trong bản diễn giải; (2) Điền vào cột “Điều có thể suy ra” những nhận định rút ra từ dữ kiện đó; (3) Trả lời câu hỏi: “Vì sao có thể nói tình yêu một miền cụ thể là điểm tựa để mở ra tình Tổ quốc?”; (4) Nêu nhận xét về nhịp thơ và vì sao không cần thuộc mọi địa danh vẫn hiểu bài.

Bảng hai cột hoàn chỉnh, ví dụ:

• Dữ kiện: Bài thơ đi qua những địa danh và cảnh sắc miền Trung. Suy ra: Địa danh miền Trung là điểm tựa cụ thể, giúp cảm xúc có nơi chốn.
• Dữ kiện: Tình yêu một miền cụ thể mở ra tình Tổ quốc. Suy ra: Tình cảm mở rộng từ quê hương đến cả đất nước, không tách rời.
• Dữ kiện: Nhịp thơ có lúc dồn dập, có lúc lắng. Suy ra: Nhịp thay đổi theo cảm xúc, thể thơ tự do cho phép điều đó.
  Kết luận nhóm: Tình Tổ quốc bắt rễ từ nơi chốn cụ thể. Không cần thuộc mọi địa danh vẫn hiểu bài vì cần nhận ra chúng làm cảm xúc có nơi chốn và mở rộng tầm nhìn.

Giải thích được vì sao cảnh đẹp và người lao động không tách rời trong bài; nhận ra đất nước không chỉ là thiên nhiên mà còn là thành quả lao động của nhân dân.

HS học theo kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: Nhóm chuyên sâu gồm ba nhóm, mỗi nhóm nghiên cứu một khía cạnh. Nhóm A tìm dấu hiệu của cảnh quan trong bài (cảnh sắc, địa danh). Nhóm B tìm dấu hiệu của con người lao động và công sức giữ gìn, khai phá. Nhóm C tìm dấu hiệu của ý thức cộng đồng: sự hi sinh và trách nhiệm của người đang sống. Mỗi nhóm trả lời câu hỏi chung: “Chi tiết này cho thấy cảnh đẹp gắn với con người như thế nào?” Vòng 2: Ghép nhóm mới gồm đủ ba chuyên gia, chia sẻ và tổng hợp để trả lời câu hỏi: “Vì sao cảnh đẹp và người lao động không tách rời trong bài?”

Mỗi nhóm chuyên sâu ghi ít nhất 2 dẫn chứng cụ thể từ bản diễn giải. Kết luận chung: Cảnh quan mang dấu ấn công sức giữ gìn, khai phá; sự giàu đẹp của đất nước có con người làm trung tâm. Đất nước vừa là thiên nhiên đẹp, vừa là thành quả lao động của nhân dân, và trách nhiệm của người đang sống là biết ơn, giữ gìn.

Vận dụng kiến thức về thể loại, mạch cảm xúc và mối quan hệ giữa cảnh đẹp với con người để làm đúng các bài tập; rèn kĩ năng đọc hiểu và lập luận ngắn gọn.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2, sau đó kiểm tra đáp án trên bài tập tương tác NeoEdu. Các câu hỏi:
Câu 1. Văn bản “Tình sông núi” thuộc kiểu/thể loại nào? A. truyện truyền kì; B. thơ tự do; C. nghị luận xã hội; D. văn bản thông tin.
Câu 2. Cảm xúc về địa danh và cảnh sắc mở rộng tới những con người nào?
Câu 3. Xét hai nhận định: a) Mạch từ miền quê tới Tổ quốc được gắn với sự mở rộng tình yêu và trách nhiệm; b) Tổ quốc trong bài chỉ gồm cảnh đẹp, hoàn toàn không có công sức nhân dân. Em hãy chọn Đúng (Đ) hoặc Sai (S) cho từng nhận định.
Câu 4. Ghép chi tiết với vai trò tương ứng: (1) Địa danh miền Trung; (2) Con người lao động; (3) Mạch từ miền quê tới Tổ quốc. Vai trò: (a) Chủ thể góp phần làm nên đất nước; (b) Sự mở rộng tình yêu và trách nhiệm; (c) Điểm tựa cụ thể của tình cảm.

Đáp án:
Câu 1: B (Tác phẩm được học thuộc thơ tự do. Cần phân biệt thể loại của tác phẩm gốc với hình thức văn xuôi của bản diễn giải).
Câu 2: Tới người lao động đã góp phần làm nên đất nước; tình một miền nối với tình Tổ quốc và lòng biết ơn.
Câu 3: a) Đ; b) S (Bài có nói đến công sức, sự hi sinh và trách nhiệm của nhân dân).
Câu 4: (1) – c; (2) – a; (3) – b.
Sản phẩm của cặp đôi: phiếu có đầy đủ đáp án, kèm một câu giải thích ngắn cho câu 3b.

Vận dụng hiểu biết về nội dung bài thơ vào tình huống thực tế: nhận ra thiếu sót của một ảnh giới thiệu và đề xuất thông tin bổ sung có căn cứ.

Tình huống: Một ảnh giới thiệu bài thơ “Tình sông núi” chỉ có cảnh đẹp, không có dấu vết đời sống. Nhóm 2 HS thảo luận: (1) Em sẽ đề nghị bổ sung thông tin gì để ảnh giới thiệu phản ánh đúng nội dung bài thơ? (2) Viết 2–3 câu giới thiệu ngắn có nhắc đến cả cảnh đẹp lẫn con người lao động. Nhiệm vụ về nhà (không bắt buộc làm trên lớp): viết đoạn văn 100–150 chữ làm rõ chủ đề “tình Tổ quốc bắt rễ từ nơi chốn cụ thể và lòng biết ơn con người” qua ít nhất hai chi tiết trong bản diễn giải.

Đề xuất bổ sung: thông tin về con người lao động và công sức, sự đóng góp của nhân dân; các chi tiết thể hiện dấu vết đời sống (con người làm việc giữa cảnh vật); thông tin về trách nhiệm của người đang sống. Ví dụ đoạn giới thiệu: “Bài thơ đưa người đọc đi qua cảnh sắc quê hương, rồi lắng lại trước công sức của người lao động đã góp phần làm nên đất nước.” Ghi chú: đề xuất phải dựa trên nội dung bài thơ, không thêm chi tiết không có căn cứ.