Giáo án Trình bày ý kiến về một sự việc có tính thời sự (trong đời sống của cộng đồng, đất nước, nhân loại)

HS xác định đúng người nghe, phạm vi và thông điệp của đề “Trách nhiệm của người chia sẻ thông tin trên mạng”, từ đó hiểu yêu cầu của bài nói.

GV chiếu đề và yêu cầu HS trả lời ba câu hỏi: (1) Ai là người nghe bài nói của em: bạn cùng lớp, thầy cô, hay cộng đồng mạng? (2) Phạm vi nói đến đâu: nhóm lớp, trường học hay mạng xã hội nói chung? (3) Em muốn người nghe ghi nhớ điều gì sau khi nghe bài nói? Sau đó GV nêu: bài nói cần có nguồn, quan điểm, lí lẽ và điều có thể làm.

Ba câu trả lời ngắn được ghi vào vở, ví dụ: Người nghe là bạn cùng lớp và giáo viên chủ nhiệm; phạm vi là thói quen chuyển tiếp tin trong nhóm lớp và trên mạng xã hội; thông điệp là dừng lại, hỏi nguồn và kiểm tra trước khi chia sẻ.

HS nêu được cấu trúc của bài trình bày ý kiến về sự việc thời sự và phân biệt được dữ kiện đã xác minh với ví dụ giả định, lời người khác cần ghi nguồn.

HS làm việc nhóm 4 người trên khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc lại mục “Hiểu nhiệm vụ và chọn chất liệu” trong sách, sau đó trả lời: (1) Một bài nói về sự việc thời sự cần có những thành phần nào? (2) Khi nêu một sự việc, làm sao phân biệt thông tin đã xác minh với ví dụ giả định? (3) Khi dùng lời người khác cần làm gì để không nhầm với lời của mình?

Kết luận nhóm ghi trên khăn bàn: Bài nói gồm bốn thành phần: sự việc có nguồn, quan điểm, lí lẽ, điều có thể làm.
Thông tin đã xác minh phải ghi nguồn rõ ràng; ví dụ giả định phải được nói rõ là giả định và chỉ dùng để phân tích.
Khi trích lời người khác, phải ghi nguồn và tách khỏi lời của mình bằng cách dẫn lời rõ ràng (ví dụ: theo…, người phát ngôn cho biết…).
Người nghe có thể hỏi về nguồn và tính khả thi của đề xuất, nên mỗi đề xuất phải có căn cứ.

HS nắm được quy trình năm bước lập kế hoạch bài nói và lập được dàn ý có trọng tâm, hai đến ba ý có quan hệ và dẫn chứng tương ứng.

GV hướng dẫn quy trình: xác định trọng tâm → chọn hai hoặc ba ý có quan hệ → tìm dẫn chứng hoặc chi tiết → tạo bản nháp → kiểm tra theo tiêu chí. HS làm Phiếu học tập số 2: (1) Trọng tâm bài nói là gì? (2) Chọn ba ý nào và các ý liên kết với nhau như thế nào? (3) Mỗi ý cần dẫn chứng hoặc chi tiết gì? (4) Kiểm tra bản dàn ý theo bốn tiêu chí: đúng yêu cầu, có nguồn, lí lẽ rõ, người nghe hiểu lí do.

Dàn ý mẫu HS có thể tham khảo (lập theo đề “Trách nhiệm của người chia sẻ thông tin trên mạng”):

• Trọng tâm: người chia sẻ thông tin cần kiểm chứng trước khi chuyển tiếp để không gây tổn thương cho người khác.
• Ý 1: Tác hại của tin chưa kiểm chứng; dẫn chứng là một tin nhắn có thể đi qua cả lớp trước khi người được nhắc tới biết mình bị hiểu sai (ghi là ví dụ giả định để phân tích).
• Ý 2: Quy trình dừng lại, hỏi nguồn, bằng chứng và kiểm tra với người có trách nhiệm; nếu liên quan an toàn thì báo người lớn đáng tin.
• Ý 3: Khi đã chia sẻ điều sai, phải đính chính rõ ở chính nơi đã chia sẻ, không chỉ âm thầm xóa.
  Kiểm tra: có trọng tâm rõ, ba ý liên kết theo trình tự nhận diện – hành động – khắc phục, mỗi ý có chi tiết cụ thể.

HS đọc hiểu đoạn mẫu, chỉ ra được một chi tiết hoặc lí lẽ có hiệu quả và giải thích; tìm được một chỗ chưa rõ và đưa phiên bản sửa có giải thích.

Bài tập 6: Đọc đoạn mẫu “Trách nhiệm của người chia sẻ thông tin trên mạng”, chỉ ra một chi tiết hoặc lí lẽ có hiệu quả và giải thích vì sao.
Bài tập 8: Nêu một điểm chưa rõ trong bản nháp của em hoặc trong đoạn mẫu (ví dụ: một câu mơ hồ về nguồn), đưa phiên bản sửa cụ thể (thêm bằng chứng, thay câu mơ hồ hoặc sắp lại ý) và giải thích tác dụng với người nghe.

Bài tập 6 – Chi tiết hiệu quả: “Một tin nhắn chưa kiểm chứng có thể đi qua cả lớp trước khi người được nhắc tới biết mình bị hiểu sai.” Chi tiết này nêu hậu quả cụ thể bằng hình ảnh tin nhắn lan truyền và người bị nhắc tới bị ảnh hưởng, giúp người nghe thấy vấn đề ngay từ đầu. Lí lẽ hiệu quả: “nhanh không có giá trị nếu cái giá là danh dự và sự an toàn của người khác”, đặt tốc độ cạnh giá trị con người để người nghe tự cân nhắc.
Bài tập 8 – Phiên bản sửa mẫu: Câu “Có ý kiến lo rằng kiểm tra như vậy làm thông tin chậm” chưa nêu rõ ai nói. Sửa thành: “Một số bạn lo rằng kiểm tra làm thông tin chậm hơn; tuy nhiên…”. Tác dụng: người nghe biết đây là ý kiến của người khác và thấy rõ phần phản bác của người nói.

HS trình bày ý kiến về đề trong 2–3 phút theo dàn ý; trả lời được câu hỏi về nguồn hoặc tính khả thi của đề xuất; đánh giá bạn theo tiêu chí.

HS làm việc theo cặp: mỗi em trình bày bài nói 2–3 phút theo dàn ý đã lập. Người nghe lắng nghe, đặt một câu hỏi về nguồn hoặc tính khả thi của đề xuất, sau đó đánh giá theo tiêu chí trong Phiếu học tập số 2. Hai em đổi vai.
Tiêu chí: đúng dạng và đủ nội dung (0,3); tổ chức và chi tiết, lí lẽ (0,3); diễn đạt và sử dụng phương tiện phù hợp (0,2); tính độc lập, trả lời phản hồi và chỉnh sửa (0,2).

Mỗi HS hoàn thành bài trình bày 2–3 phút có trọng tâm, ba ý, ít nhất một dẫn chứng có ghi nguồn hoặc được nói rõ là ví dụ giả định, và một điều có thể làm. Phiếu đánh giá của bạn ghi điểm theo bốn tiêu chí (tổng tối đa 1,0) kèm một nhận xét về nguồn hoặc tính khả thi. Dự kiến câu hỏi người nghe: Em lấy thông tin này từ đâu? Quy trình kiểm tra này có áp dụng được khi tin đến từ người lạ không?

HS vận dụng quy trình đã học để lập đề cương bài trình bày ý kiến về một sự việc có tính thời sự trong cộng đồng, đất nước hoặc nhân loại, có nguồn rõ ràng và điều có thể làm khả thi.

HS chọn một sự việc có tính thời sự đã được đưa tin từ nguồn đáng tin (trong cộng đồng, đất nước hoặc nhân loại), lập đề cương gồm: sự việc và nguồn; quan điểm của em; hai hoặc ba lí lẽ; một điều có thể làm. Ghi rõ dữ kiện nào đã xác minh, ví dụ giả định nào chỉ dùng để phân tích. Phần còn lại hoàn thiện bản nói ở nhà.

Đề cương hoàn chỉnh một trang gồm: tên sự việc; nguồn tin (tên báo, thời điểm hoặc người phát ngôn); quan điểm một câu; ba lí lẽ có dẫn chứng hoặc chi tiết đã ghi chú nguồn; một đề xuất cụ thể và lí do khả thi; một dòng ghi chú về phần giả định (nếu có). Kiểm tra theo tiêu chí: có trọng tâm, có nguồn, lí lẽ liên kết và người nghe hiểu lí do.