Giáo án Viết bài văn nghị luận về một vấn đề cần giải quyết (trong đời sống xã hội)

Nhận diện được vấn đề tin đồn chưa kiểm chứng lan truyền trong nhóm học sinh, từ đó xác định nhiệm vụ viết bài nghị luận.

HS đọc tình huống giả định trên slide: trong nhóm chat lớp, một tin nhắn không rõ nguồn cho rằng một bạn “đã làm việc xấu”, kèm ảnh chụp màn hình đã bị cắt xén; tin được nhiều người chuyển tiếp trong vài giờ. GV nêu ba câu hỏi: (1) Ai là người chịu ảnh hưởng? (2) Tin này có thể lan đi đâu và nhanh đến mức nào? (3) Nếu em là người nhận tin, em nên làm gì trước khi bấm chuyển tiếp?

Ba nhận xét ngắn ghi vào vở: người bị ảnh hưởng là bạn bị nhắc tới, các thành viên trong nhóm và cả lớp; tin có thể lan qua nhiều nhóm trong thời gian ngắn; cần hỏi nguồn, kiểm tra bằng chứng và không chuyển tiếp khi chưa rõ. Từ đó xác định vấn đề cần viết: phạm vi là cộng đồng học sinh, nguyên nhân là chuyển tiếp nhanh khi chưa kiểm chứng, hậu quả là tổn thương người bị nhắc tới và mất lòng tin trong tập thể.

Xác định được người đọc hoặc người nghe, phạm vi và thông điệp của bài viết; phân biệt được dữ kiện thật với ý kiến hoặc sáng tạo.

Nhóm 4 HS làm việc trên khăn trải bàn chia bốn ô: người tiếp nhận, phạm vi, thông điệp, chất liệu. Theo Phiếu học tập số 1, nhóm chọn người tiếp nhận (bạn học, giáo viên hoặc học sinh toàn trường), ghi phạm vi thực tế của vấn đề, viết thông điệp chính và chia chất liệu thành hai cột: dữ kiện thật (phải có nguồn) và ý kiến hoặc sáng tạo. Nhóm không được đưa số liệu nếu chưa có khảo sát thật.

Phiếu học tập số 1 đã điền. Ví dụ đạt yêu cầu: người tiếp nhận là học sinh toàn trường; phạm vi là nhóm chat lớp và các nhóm chung của trường; thông điệp là “Dừng lại, kiểm tra nguồn, chịu trách nhiệm trước khi chuyển tiếp”. Cột dữ kiện thật chỉ ghi điều có nguồn rõ ràng, ví dụ quy định của nhà trường; nếu chưa có nguồn thì ghi “chưa có số liệu, không đưa vào bài”. Cột ý kiến ghi các lí lẽ và cách làm do nhóm đề xuất.

Nhận diện được cách tổ chức lập luận của bài nghị luận về vấn đề xã hội: phân tích vấn đề, đưa giải pháp và phản biện ý kiến khác.

Kĩ thuật mảnh ghép. Đoạn văn mẫu được chia thành ba phần. Nhóm A đọc phần phân tích vấn đề (phạm vi, nguyên nhân, hậu quả); nhóm B đọc phần giải pháp (chủ thể, điều kiện, cách kiểm tra); nhóm C đọc phần phản biện ý kiến cho rằng kiểm tra làm thông tin chậm. Mỗi nhóm gạch chân câu thể hiện trọng tâm, khoanh chi tiết hoặc hành động cụ thể, rồi ghi kết quả vào Phiếu học tập số 2. Sau đó các HS ghép nhóm để nối các phần.

Phiếu học tập số 2 đã điền, gồm dàn ý ba ý. Ý 1: vấn đề có phạm vi là nhóm học sinh, nguyên nhân là chuyển tiếp nhanh khi chưa kiểm chứng, hậu quả là tổn thương người bị nhắc tới. Ý 2: giải pháp là ba bước theo thứ tự: hỏi nguồn và bằng chứng, không đăng thông tin cá nhân khi chưa có đồng ý và căn cứ, đính chính ngay nơi đã chia sẻ điều sai; có thể báo người lớn đáng tin nếu có nguy cơ an toàn. Ý 3: phản biện “kiểm tra làm chậm thông tin” bằng lí lẽ rằng nhanh không có giá trị khi đánh đổi danh dự và an toàn của người khác; không công kích người nêu ý kiến.

Sắp xếp được kế hoạch làm việc từ chuẩn bị đến hoàn thiện; nhận diện được chi tiết hoặc lí lẽ có hiệu quả trong đoạn mẫu.

Bài tập 2: Sắp xếp kế hoạch làm việc cho đề “Giảm lan truyền tin đồn chưa kiểm chứng trong cộng đồng học sinh” theo thứ tự: (a) tạo bản nháp hoặc tập trình bày, kiểm tra nguồn và thời điểm; (b) đọc yêu cầu và xác định người nhận; (c) xin phản hồi và sửa sản phẩm trước khi chia sẻ; (d) lập bảng chất liệu gồm kiểm nguồn và thời điểm, đính chính nơi đã gửi, không công bố chuyện riêng. Bài tập 6: Từ đoạn mẫu, chỉ ra một chi tiết hoặc lí lẽ có hiệu quả và giải thích. HS thực hiện trên trang bài học NeoEdu hoặc trên phiếu.

Bài tập 2: thứ tự đúng là (b) → (d) → (a) → (c). Giải thích: chọn nhiệm vụ và người nhận trước; lập chất liệu phù hợp rồi mới tạo và sửa sản phẩm; các bước có thể quay lại khi thiếu dữ kiện. Bài tập 6: HS có thể chọn lí lẽ “nhanh không có giá trị nếu cái giá là danh dự và sự an toàn của người khác”, vì câu này đưa ra cân nhắc cụ thể, phản biện ý kiến “kiểm tra làm chậm” mà không công kích, khiến người đọc thấy rõ lí do phải kiểm tra trước khi chia sẻ. Đáp án được chấp nhận nếu HS nêu được chi tiết cụ thể và giải thích có căn cứ.

Viết được đoạn mở có nêu vấn đề rõ và tự kiểm tra bản nháp theo tiêu chí của bài nghị luận về vấn đề xã hội.

HS viết đoạn mở khoảng 80–100 chữ cho đề “Giảm lan truyền tin đồn chưa kiểm chứng trong cộng đồng học sinh”, nêu vấn đề và thông điệp, có thể dùng một tình huống thực tế ở trường (không nêu tên người thật). Sau đó HS đối chiếu bản nháp với bảng kiểm trong Phiếu học tập số 2: đúng yêu cầu, có ba ý quan hệ với nhau, dữ kiện có nguồn hoặc được ghi là ý kiến, phản biện không công kích, không dùng số liệu bịa.

Đoạn mở 80–100 chữ có câu nêu vấn đề, câu nêu trách nhiệm khi chuyển tiếp thông tin và câu dẫn vào ba ý. Bảng kiểm được đánh dấu đầy đủ, kèm một điều cần sửa được ghi rõ (ví dụ thay câu chung chung “Mọi người nên cẩn thận hơn” bằng hành động cụ thể: hỏi người gửi nguồn tin và kiểm tra với người có trách nhiệm trước khi chuyển tiếp).