Giáo án Củng cố, mở rộng trang 85

Huy động kiến thức nền về ba văn bản đã học trong Bài 8 và kết nối với chủ đề tiếng nói của lương tri.

HS xem ba từ khóa trên máy chiếu: “hòa bình”, “khí hậu”, “thanh niên”. Mỗi HS nêu nhanh tên văn bản, tên tác giả hoặc thể loại (bài viết, bài phát biểu, bài thơ) tương ứng với từ khóa đó.

Ba văn bản được ghép đúng với từ khóa:

• Hòa bình: Đấu tranh cho một thế giới hòa bình (Gabriel García Márquez), là bài viết cảnh báo chiến tranh hạt nhân và kêu gọi con người lên tiếng vì hòa bình.
• Khí hậu: Biến đổi khí hậu - mối đe dọa sự tồn vong của hành tinh chúng ta (António Guterres), là bài phát biểu cảnh báo tính toàn cầu của vấn đề và đòi hỏi hành động.
• Thanh niên: Bài ca chúc tết thanh niên (Phan Bội Châu), là bài thơ chúc năm mới và thúc giục tuổi trẻ đổi mới, nhận trách nhiệm.
  Tiết học nêu mục tiêu: đối chiếu ba văn bản theo tiêu chí chung, giữ nét riêng của từng văn bản.

Hệ thống hóa cách tổ chức luận điểm của hai văn bản nghị luận: Đấu tranh cho một thế giới hòa bình và Biến đổi khí hậu - mối đe dọa sự tồn vong của hành tinh chúng ta.

Nhóm 4 HS dùng kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1, lập sơ đồ luận điểm cho hai văn bản theo chuỗi: cảnh báo, bằng chứng, giải pháp. Câu hỏi gợi ý: “Văn bản nêu vấn đề gì? Bằng chứng nào làm rõ tính cấp bách? Lời kêu gọi hướng đến ai và làm gì?”.

Sơ đồ luận điểm hoàn chỉnh trên khăn trải bàn, đáp ứng các ý sau:

• Đấu tranh cho một thế giới hòa bình: Cảnh báo sức hủy diệt của chiến tranh hạt nhân có thể xóa thành quả sống và văn hóa; bằng chứng là các so sánh chi phí quân sự với nhu cầu y tế, giáo dục, lương thực; giải pháp là kêu gọi con người có trách nhiệm lên tiếng vì hòa bình.
• Biến đổi khí hậu: Cảnh báo tính toàn cầu, ảnh hưởng hệ sinh thái và đời sống con người; bằng chứng là các biểu hiện và hậu quả; giải pháp hướng đến trách nhiệm của lãnh đạo, cộng đồng, nhấn mạnh hành động ở quy mô chính sách và hợp tác.
• Điểm chung: Đều đi từ cảnh báo đến lời kêu gọi hành động, không dừng ở lo sợ.
• Điểm riêng: Văn bản thứ nhất dựa trên so sánh đối chiếu, văn bản thứ hai dựa trên biểu hiện, hậu quả và yêu cầu chính sách.

Phân tích tình huống giao tiếp và giọng kêu gọi trong Bài ca chúc tết thanh niên, rồi đối chiếu với hai văn bản nghị luận bằng tiêu chí chung.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2. Câu hỏi: “Ai nói, nói với ai, trong hoàn cảnh nào? Lời thơ có giọng điệu gì? Điều gì khiến lời chúc khác lời chúc thông thường? So với hai văn bản nghị luận, tiếng nói kêu gọi có điểm chung và nét riêng nào?”.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành với các ý sau:

• Tình huống giao tiếp: Người nói là tác giả trong vai người đi trước; người nghe là thanh niên; hoàn cảnh là dịp năm mới, khi vận nước đang cần tuổi trẻ.
• Giọng điệu: Giọng đối thoại, kêu gọi, thể hiện niềm tin vào sức trẻ, đồng thời đặt yêu cầu hành động.
• Lời chúc khác lời chúc thông thường: Không chỉ mong điều may mắn mà gắn với yêu cầu tự đổi mới, tránh an phận và nhận trách nhiệm.
• Điểm chung với hai văn bản nghị luận: Đều hướng đến hành động trước vấn đề chung của cộng đồng.
• Nét riêng: Bài thơ dùng giọng thơ, đối thoại và niềm tin, còn hai văn bản nghị luận dùng lập luận bằng chứng và giải pháp.

Củng cố kiến thức về ba văn bản và thao tác đối chiếu, ghép chi tiết với vai trò tương ứng, nhận diện quan hệ từ và cấu trúc câu đơn.

HS làm bài tập 1 đến 10 trong mục Bài tập của bài học. Với bài 1, 3, 5 (câu hỏi mở), HS thảo luận cặp đôi ngắn. Với bài 2, 4, 6 (ghép chi tiết), HS ghép theo vai trò. Với bài 7 đến 10 (trắc nghiệm), HS giơ thẻ đáp án. Có thể dùng học liệu NeoEdu để HS luyện thêm bài tập tương tác.

Đề và đáp án:

1. Vì sao không dùng số liệu trong bài như thống kê hiện tại? Gợi ý: số liệu gắn với năm và hoàn cảnh lúc viết; muốn nói về hiện nay phải tra nguồn mới và ghi rõ thời điểm.
2. Ghép với vai trò tương ứng: Nguy cơ chiến tranh hạt nhân - Vấn đề được cảnh báo; Quân sự đối chiếu nhu cầu sống - Thao tác so sánh có sức thuyết phục; Lên tiếng vì hòa bình - Hướng hành động con người cần làm.
3. Vì sao giải pháp không thể chỉ là lời nhắc từng cá nhân tiết kiệm? Gợi ý: vấn đề có quy mô hệ thống, cần chính sách, công nghệ và hợp tác.
4. Ghép: Biểu hiện và hậu quả - Căn cứ nêu tính cấp bách; Giải pháp chính sách - Hành động ở cấp quản lí; Hợp tác cộng đồng - Hành động chung ở quy mô rộng.
5. Điểm khác giữa lời chúc thông thường và lời chúc trong bài là gì? Gợi ý: lời chúc gắn yêu cầu tự thay đổi, nhận trách nhiệm và hành động, không chỉ mong điều may mắn.
6. Ghép: Dịp năm mới - Hoàn cảnh phát lời chúc; Lời hướng tới thanh niên - Đối tượng được đánh thức trách nhiệm; Tự đổi mới và đóng góp - Hướng hành động của cảm hứng yêu nước.
7. WHO là tổ chức chủ yếu về: A. y tế; B. văn hóa và giáo dục; C. lao động; D. lương thực và nông nghiệp. Đáp án A (Tổ chức Y tế Thế giới).
8. UNICEF gắn với: A. tiền tệ; B. trẻ em; C. thương mại; D. lao động. Đáp án B (Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc).
9. “Rác tăng nhưng số thùng không đổi” có quan hệ: A. tương phản; B. nguyên nhân - kết quả; C. điều kiện - kết quả; D. lựa chọn. Đáp án A (nối hai tình thế lệch nhau).
10. Câu đơn được nhận ra chủ yếu bằng: A. số từ trong câu; B. cấu trúc nòng cốt và quan hệ bao chứa giữa các cụm chủ - vị; C. loại dấu kết thúc câu; D. có hay không có trạng ngữ. Đáp án B (không dựa vào độ dài câu).

Đáp án và ý chính đã được HS ghi vào vở:

• Bài 1: Số liệu gắn năm và hoàn cảnh lúc viết; muốn nói về hiện nay phải tra nguồn mới và ghi thời điểm.
• Bài 2: Nguy cơ chiến tranh hạt nhân - Vấn đề được cảnh báo; Quân sự đối chiếu nhu cầu sống - Thao tác so sánh có sức thuyết phục; Lên tiếng vì hòa bình - Hướng hành động.
• Bài 3: Vấn đề có quy mô hệ thống, cần chính sách, công nghệ và hợp tác, nên không thể chỉ nhắc cá nhân tiết kiệm.
• Bài 4: Biểu hiện và hậu quả - Căn cứ nêu tính cấp bách; Giải pháp chính sách - Hành động ở cấp quản lí; Hợp tác cộng đồng - Hành động chung.
• Bài 5: Lời chúc gắn yêu cầu tự thay đổi, nhận trách nhiệm và hành động.
• Bài 6: Dịp năm mới - Hoàn cảnh phát lời chúc; Lời hướng tới thanh niên - Đối tượng được đánh thức trách nhiệm; Tự đổi mới và đóng góp - Hướng hành động.
• Bài 7: A. Y tế.
• Bài 8: B. Trẻ em.
• Bài 9: A. Tương phản.
• Bài 10: B. Cấu trúc nòng cốt và quan hệ bao chứa giữa các cụm chủ - vị.

Vận dụng cách đọc có ghi chép và cách phân biệt điều văn bản nói với liên hệ cá nhân để tiếp cận một văn bản mới cùng thể loại hoặc cùng vấn đề.

HS chọn một văn bản mới cùng thể loại hoặc cùng vấn đề (hòa bình, môi trường, trách nhiệm của tuổi trẻ). Ghi bốn mục: thông tin nguồn, một chi tiết, một cách hiểu, một câu hỏi. Khi trao đổi, HS phân biệt rõ điều văn bản nói với liên hệ cá nhân. Câu hỏi GV đặt ra: “Điều này văn bản thực sự nói hay là liên hệ của riêng em?”.

Phiếu ghi chép đọc có định hướng gồm bốn mục:

• Thông tin nguồn: tên văn bản, tác giả, năm, nơi đăng.
• Một chi tiết: trích dẫn một câu hoặc số liệu, ghi rõ thời điểm.
• Một cách hiểu: một nhận định dựa trên chi tiết đó, tách bạch với liên hệ cá nhân.
• Một câu hỏi: câu hỏi mở để trao đổi thêm.
  Sản phẩm đầu ra: đoạn văn 5 đến 7 câu nêu cách hiểu về một chi tiết trong văn bản mới, có dẫn chứng.