Giáo án Tri thức ngữ văn trang 67

Huy động kinh nghiệm đọc, nghe các ý kiến xã hội của HS; dẫn dắt HS đến yêu cầu về lí lẽ, bằng chứng và cách bàn luận có trách nhiệm.

HS đọc tình huống mở đầu: một bài phát biểu đối chiếu tiền mua vũ khí với nhu cầu trường học và bệnh viện, rồi kêu gọi thay đổi chính sách. GV đặt câu hỏi: Theo em, điều gì khiến người nghe tin hoặc không tin vào một bài phát biểu như vậy? Hãy kể tên ít nhất hai tiêu chí.

Danh sách 2–3 tiêu chí HS nêu được, ví dụ: số liệu rõ nguồn và năm, lí lẽ liên quan trực tiếp đến vấn đề, người nói nêu được việc cần làm, có nghe ý kiến trái chiều. Từ đó HS nhận ra cần một bộ công cụ chung để đọc nghị luận xã hội.

Nêu được nội dung của bốn yếu tố: luận đề xã hội, lí lẽ và bằng chứng, giải pháp, phản biện; hiểu vai trò của từng yếu tố khi đọc một bài nghị luận.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật mảnh ghép ngắn: mỗi HS trong nhóm đọc một định nghĩa trong mục Tri thức ngữ văn, rồi giải thích lại bằng lời của mình. Sau đó nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1, ghép khái niệm với nội dung và nêu một ví dụ từ tình huống bài phát biểu cho mỗi yếu tố.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành đúng 4 cặp:

• Luận đề xã hội – Vấn đề cộng đồng cần được bàn luận có trách nhiệm. Ví dụ: chạy đua vũ trang trước nhu cầu trường học và bệnh viện.
• Lí lẽ và bằng chứng – Giải thích và dữ kiện phải liên quan, đáng tin, có bối cảnh. Ví dụ: số liệu tiền mua vũ khí có ghi năm phát biểu.
• Giải pháp – Hành động cụ thể có chủ thể, điều kiện thực hiện và cách đánh giá. Ví dụ: kêu gọi thay đổi chính sách, có cơ quan thực hiện và cách theo dõi kết quả.
• Phản biện – Xem xét quan điểm khác bằng lí lẽ, không công kích cá nhân. Ví dụ: xem xét ý kiến cho rằng ngân sách quốc phòng cũng cần thiết, và đáp lại bằng dữ kiện.

Vận dụng được cách đi từ chi tiết, qua khái niệm, đến tác dụng khi phân tích một tình huống; hiểu rằng số liệu có thời điểm và phạm vi, lịch sử khác với thống kê hiện tại.

GV hướng dẫn HS phân tích tình huống bài phát biểu theo ba bước: (1) Chi tiết nào trong bài phát biểu? (2) Chi tiết đó gợi khái niệm nào trong bộ công cụ? (3) Chi tiết và khái niệm ấy có tác dụng gì với người nghe? Đồng thời GV nêu câu hỏi: Số liệu trong bài phát biểu thuộc thời điểm nào? Vì sao không thể coi đó là thống kê hiện tại?

Bảng ba cột HS điền theo nhóm hoặc cả lớp:

• Chi tiết: đối chiếu tiền mua vũ khí với nhu cầu trường học và bệnh viện; số liệu thuộc năm phát biểu.
• Khái niệm: luận đề xã hội là sự phi lí của chạy đua vũ trang trước nhu cầu sống của cộng đồng.
• Tác dụng: so sánh nguồn lực làm rõ sự phi lí, dẫn tới lời kêu gọi thay đổi chính sách.
  Kết luận HS rút ra: Số liệu có thời điểm và phạm vi; phân tích lập luận lịch sử khác với thông báo thống kê hiện tại, nên muốn nói về hiện trạng cần tra nguồn cập nhật.

Củng cố nhận diện khái niệm, cách xử lí số liệu và trình tự lập luận từ dữ kiện đến kết luận có căn cứ.

HS làm ba bài tập trên tình huống bài phát biểu về tiền mua vũ khí, có thể thực hiện trên trang bài học NeoEdu (phần bài tập tương tác) hoặc trên giấy:
Bài 1 (trắc nghiệm): Muốn nói về hiện trạng hôm nay, cần làm gì với số liệu? A. Tra nguồn cập nhật, ghi năm và phạm vi; B. Giữ số cũ nhưng bỏ năm để dễ đọc; C. Dùng tên tác giả thay cho nguồn số liệu; D. Tự làm tròn thành con số hấp dẫn hơn.
Bài 2 (đúng/sai): a) So sánh nhu cầu sống với vũ khí góp phần làm rõ sự phi lí. b) Kêu gọi chính sách có nghĩa cá nhân không còn trách nhiệm nào.
Bài 3 (sắp xếp): Sắp xếp các thao tác để đi từ dữ kiện tới kết luận có căn cứ: (1) Xác định vấn đề chạy đua vũ trang. (2) Đối chiếu bằng chứng và năm số liệu. (3) Giải thích tác dụng so sánh hai cách dùng nguồn lực. (4) Đánh giá hướng hành động và giới hạn của nhận định.

Đề và đáp án:

• Bài 1: Đáp án A. Số liệu có thời điểm và phạm vi; phân tích lập luận lịch sử khác với thông báo thống kê hiện tại.
• Bài 2: a) Đúng. b) Sai, vì ý thứ hai khái quát vượt căn cứ: kêu gọi chính sách không đồng nghĩa với việc cá nhân không còn trách nhiệm.
• Bài 3: Thứ tự đúng (1) → (2) → (3) → (4): Xác định vấn đề chạy đua vũ trang; đối chiếu bằng chứng và năm số liệu; giải thích tác dụng so sánh hai cách dùng nguồn lực; đánh giá hướng hành động và giới hạn của nhận định.

Vận dụng bộ công cụ bốn yếu tố để nhận xét một ý kiến xã hội gần gũi với đời sống; biết góp ý bằng lí lẽ và đề nghị cách kiểm tra, không phán xét cá nhân.

HS chọn một ý kiến hoặc tin tức về vấn đề cộng đồng ở địa phương (ví dụ: rác thải, an toàn giao thông học đường, sử dụng nguồn nước sạch). Với ý kiến đã chọn, HS trả lời bốn câu hỏi: Luận đề là gì? Lí lẽ và bằng chứng có liên quan, đáng tin, có bối cảnh không? Giải pháp có chủ thể, điều kiện và cách đánh giá không? Đã có phản biện nào được xem xét chưa? Về nhà, HS viết lời góp ý 3–4 câu cho người nêu ý kiến đó hoặc cho nhận định “Kêu gọi chính sách có nghĩa cá nhân không còn trách nhiệm nào.”, nêu chi tiết cụ thể và đề nghị cách kiểm tra.

Phiếu nhận xét 4 dòng (mỗi dòng ứng với một yếu tố) và một lời góp ý 3–4 câu, chỉ ra dữ kiện mâu thuẫn hoặc thiếu căn cứ và đề nghị cách kiểm tra. Lời góp ý không công kích cá nhân và không kết luận vượt dữ kiện.