NeoEdu
Giáo án Ngữ văn 9
Ngữ vănLớp 9Bài 7. Hồn thơ muôn điệu

Giáo án Đọc mở rộng trang 65

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 1 tiết (45 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

  • Nêu được các thành phần của phiếu đọc: nguồn, thể loại, nội dung chính, hai chi tiết nghệ thuật, một câu hỏi và cảm nhận có căn cứ.
  • Phân biệt được dữ kiện thật (ghi ở một cột) với ý kiến hoặc cách hiểu cá nhân (ghi ở cột còn lại) trong phiếu đọc.
  • Giải thích được vì sao phiếu đọc không phải bản chép tóm tắt và vì sao phân tích phải chỉ ra cách chi tiết tạo ý nghĩa.
  • Vận dụng được quy trình chọn trọng tâm, chọn hai hoặc ba ý có quan hệ, tìm dẫn chứng và kiểm tra theo tiêu chí để lập phiếu đọc cho hai bài thơ trữ tình khác hình thức hoặc cảm hứng.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

  • Tự chủ và tự học: chủ động chọn tác phẩm từ nguồn hợp pháp, ghi nguồn đầy đủ và tự kiểm tra phiếu đọc theo tiêu chí.
  • Giao tiếp và hợp tác: thảo luận cặp đôi và nhóm để thống nhất dữ kiện, ý kiến; trình bày và tiếp nhận góp ý của bạn bằng lời lẽ rõ ràng.
  • Giải quyết vấn đề và sáng tạo: xác định được chi tiết nghệ thuật có hiệu quả, đề xuất cách sửa một lí lẽ còn mơ hồ và giải thích tác dụng của cách sửa.

b) Năng lực đặc thù

  • Năng lực ngôn ngữ (đọc, viết, nói và nghe): đọc hiểu bốn dòng thơ tám chữ trong phiếu mẫu, ghi phiếu đọc có dẫn chứng đúng yêu cầu, nói và nghe phản hồi trong thảo luận cặp đôi.
  • Năng lực văn học: nhận biết hình ảnh, vần và nhịp trong thơ tám chữ; đánh giá tác dụng của chi tiết nghệ thuật trong việc gợi cảm xúc và ý nghĩa của bài thơ.

3. Phẩm chất

  • Trung thực: ghi đúng nguồn, không bịa trải nghiệm đọc hay số liệu; chỉ ghi điều đã thực sự đọc và quan sát được.
  • Trách nhiệm: hoàn thành phiếu đọc đúng hạn, tự kiểm tra và sửa sản phẩm theo góp ý của bạn và GV.
  • Chăm chỉ: tích cực đọc lại văn bản để tìm chi tiết, ghi chép đầy đủ và tham gia thảo luận đến khi hoàn thành nhiệm vụ.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

  • Sách Ngữ văn 9 (Kết nối tri thức với cuộc sống), bài 7, trang 65.
  • Phiếu học tập số 1 và Phiếu học tập số 2 (in sẵn hoặc chiếu lên màn hình).
  • Máy chiếu hoặc bảng phụ, bút dạ, thẻ màu xanh và đỏ để HS đánh dấu dữ kiện và ý kiến.
  • Học liệu số NeoEdu: trang bài học có bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác (neoedu.vn/learn/9/literature/bai-7-doc-mo-rong-trang-65), dùng ở hoạt động Mở đầu và Luyện tập.

2. Học sinh

  • Sách Ngữ văn 9, vở ghi, bút chì, bút màu (xanh và đỏ).
  • Giấy A4 hoặc vở bài tập để lập dàn ý và phiếu đọc.
  • Thư viện trường hoặc sách, tuyển tập hợp pháp để chọn hai bài thơ khi làm bài về nhà.

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 5 phút

Xác định nhiệm vụ đọc mở rộng

a) Mục tiêu

HS hiểu đề yêu cầu, phân biệt được phiếu đọc với bản tóm tắt và nêu được mục đích của việc ghi phiếu.

b) Nội dung

GV trình chiếu đề “Chọn và lập phiếu đọc hai bài thơ trữ tình khác hình thức hoặc cảm hứng.” và nêu câu hỏi: “Nếu chỉ kể lại nội dung bài thơ thì có phải là phiếu đọc không? Vì sao?” HS suy nghĩ cá nhân trong 1 phút, sau đó chia sẻ với bạn bên cạnh.

c) Sản phẩm

HS nêu được: phiếu đọc không chỉ kể lại nội dung mà phải ghi nguồn, thể loại, nội dung chính, hai chi tiết nghệ thuật có phân tích, một câu hỏi và cảm nhận có căn cứ; bản tóm tắt chỉ tái hiện nội dung và không giải thích cách chi tiết tạo ý nghĩa.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV trình chiếu đề bài đọc mở rộng và đặt câu hỏi: “Nếu chỉ kể lại nội dung bài thơ thì có phải là phiếu đọc không? Vì sao?”. GV yêu cầu HS suy nghĩ cá nhân trong 1 phút.

    Học sinh

    HS đọc đề, suy nghĩ cá nhân và ghi nhanh một ý vào vở.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV mời HS chia sẻ nhanh với bạn bên cạnh, theo dõi và ghi lại một hai ý tiêu biểu lên bảng.

    Học sinh

    HS trao đổi theo cặp trong khoảng 1 phút, lắng nghe bạn và điều chỉnh ý kiến nếu cần.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 đến 3 cặp trình bày. Với mỗi ý, GV hỏi thêm: “Em lấy căn cứ nào từ bài thơ để nói như vậy?”.

    Học sinh

    Trả lời dự kiến: “Không phải, vì bản tóm tắt chỉ kể lại nội dung.” / “Phiếu đọc phải có nguồn, hai chi tiết nghệ thuật và cảm nhận có căn cứ.” / “Phân tích phải giải thích chi tiết tạo nghĩa thế nào.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: phiếu đọc là sản phẩm ghi lại việc đọc có chọn lọc, có dẫn chứng; tóm tắt chỉ tái hiện nội dung, còn phân tích phải chỉ ra cách chi tiết tạo ý nghĩa. GV giới thiệu nhanh trang bài học NeoEdu để HS tham khảo sau giờ học.

    Học sinh

    HS ghi tên hai ý chính vào vở: mục đích và khác biệt giữa phiếu đọc với bản tóm tắt.

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 10 phút

Cấu trúc phiếu đọc và tiêu chí chọn chất liệu

a) Mục tiêu

HS nêu được các thành phần của phiếu đọc và xác định được tiêu chí chọn hai bài thơ hợp pháp, khác hình thức hoặc cảm hứng.

b) Nội dung

HS thảo luận cặp đôi theo ba câu hỏi: (1) Nguồn nào được coi là hợp pháp để tiếp cận văn bản (sách giáo khoa, sách trong thư viện, tuyển tập có ghi rõ nguồn)? (2) Vì sao phải ghi tác giả, nhan đề, nơi xuất bản? (3) Thế nào là hai bài thơ “khác hình thức hoặc cảm hứng”? Nêu ví dụ minh họa bằng kiểu thơ, nhịp hoặc cảm hứng chủ đạo mà em có thể kiểm chứng trong văn bản.

c) Sản phẩm

HS lập được bảng cấu trúc phiếu đọc gồm: Văn bản; Tác giả/xuất xứ; Nguồn và phạm vi; Thể loại/kiểu văn bản; Hai điểm tựa (hai chi tiết nghệ thuật có phân tích); Nhận xét; Câu hỏi đọc tiếp. Tiêu chí chọn: nguồn rõ ràng, đọc được thật, hai bài khác nhau về hình thức (ví dụ thơ tám chữ và thơ lục bát) hoặc cảm hứng.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chia lớp thành các cặp đôi, phát hoặc chiếu ba câu hỏi thảo luận và yêu cầu ghi kết quả vào giấy A4.

    Học sinh

    HS nhận nhiệm vụ, đọc ba câu hỏi và chọn người ghi, người trình bày.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, gợi ý khi cặp nào lúng túng: “Nguồn đã đủ để người khác tra lại chưa?”, “Hai bài thơ đã khác nhau ở điểm nào có thể chỉ ra?”.

    Học sinh

    Các cặp thảo luận, ghi nhanh các mục của phiếu và tiêu chí chọn. Ví dụ dự kiến: “Sách giáo khoa và thư viện trường là nguồn hợp pháp.” / “Ghi nhà xuất bản để người khác tra lại đúng văn bản.”

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 cặp trình bày bảng cấu trúc và tiêu chí chọn; các cặp khác nhận xét, bổ sung.

    Học sinh

    Đại diện cặp trình bày; các cặp khác nêu ý kiến. Dự kiến: “Cần ghi thể loại để người đọc biết cách đọc.” / “Hai bài khác hình thức thì so sánh được cách thể hiện.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt bảng cấu trúc phiếu đọc gồm bảy mục và ba tiêu chí chọn chất liệu: nguồn hợp pháp, có thể kiểm chứng, khác nhau về hình thức hoặc cảm hứng. GV nhấn mạnh: không bịa trải nghiệm đọc, khi chưa có sách phải dùng thư viện hoặc nguồn hợp pháp.

    Học sinh

    HS ghi bảng cấu trúc và ba tiêu chí vào vở.

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 8 phút

Phân biệt dữ kiện và ý kiến trong phiếu mẫu

a) Mục tiêu

HS phân biệt được dữ kiện thật với ý kiến, cách hiểu cá nhân trong một phiếu đọc mẫu và giải thích được vai trò của câu hỏi đọc tiếp.

b) Nội dung

HS đọc Phiếu học tập số 1 (phiếu đọc mẫu “Hiên nhà”). Dùng thẻ xanh để đánh dấu dữ kiện có thể kiểm chứng, thẻ đỏ để đánh dấu ý kiến hoặc cách hiểu. Trả lời hai câu: (1) Vì sao “tay–này tạo vần ở dòng 2 và 4” là dữ kiện còn “cảnh nhỏ có thể chứa tình cảm mái ấm” là ý kiến? (2) Câu hỏi “Có thể đọc dòng đầu theo hai nhịp khác nhau mà vẫn giữ nghĩa không?” có vai trò gì với người đọc?

c) Sản phẩm

Bảng hai cột trong vở: Dữ kiện thật gồm: văn bản Hiên nhà; nguồn và phạm vi là bốn dòng thơ tám chữ; thể loại là thơ tám chữ; tay–này tạo vần ở dòng 2 và 4. Ý kiến, cách hiểu gồm: hình ảnh mẹ hong mùa nắng cũ gợi giữ kí ức; cảnh nhỏ có thể chứa tình cảm mái ấm. Câu hỏi đọc tiếp: mở ra hướng đọc thêm, không khẳng định điều gì và cần được kiểm chứng bằng lại văn bản.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV phát Phiếu học tập số 1, hướng dẫn cách dùng thẻ xanh và đỏ, nhắc HS đọc kỹ từng dòng trước khi đánh dấu.

    Học sinh

    HS nhận phiếu, đọc phiếu mẫu và chuẩn bị thẻ màu.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV yêu cầu HS đánh dấu từng mục trên phiếu và ghi vào vở theo hai cột. GV hỏi thêm: “Điều này có thể kiểm chứng bằng cách nào trong văn bản?”.

    Học sinh

    HS đánh dấu thẻ và ghi bảng hai cột. Dự kiến: “Có thể kiểm chứng bằng cách đếm chữ và đối chiếu vần ở dòng 2 và 4.” / “Cảnh nhỏ chứa tình cảm mái ấm là cách hiểu của người đọc.”

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 đến 3 HS đọc kết quả, các bạn khác nhận xét. GV ghi nhanh các ý khác nhau lên bảng.

    Học sinh

    HS đọc và phản biện. Dự kiến: “Gợi giữ kí ức là cách hiểu, không phải điều tác giả ghi thẳng.” / “Câu hỏi đọc tiếp giúp người đọc tự kiểm tra cách đọc của mình.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: dữ kiện là điều có thể tra lại và đối chiếu; ý kiến là cách hiểu cần có bằng chứng; câu hỏi đọc tiếp mở hướng đọc và không thay thế cho nhận định. GV nêu quy tắc: cách hiểu mở vẫn phải có căn cứ từ văn bản.

    Học sinh

    HS ghi quy tắc vào vở và sửa lại những chỗ đánh dấu sai (nếu có).

Hoạt động 3: Luyện tập · 12 phút

Luyện tập nhận biết chi tiết hiệu quả và lí lẽ

a) Mục tiêu

HS chỉ ra được chi tiết hoặc lí lẽ có hiệu quả, xác định đúng hoặc sai các nhận định về cách thực hiện nhiệm vụ và sắp xếp đúng các bước làm việc.

b) Nội dung

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm ba bài tập: (1) Từ phiếu mẫu “Hiên nhà”, chỉ ra một chi tiết hoặc lí lẽ có hiệu quả và giải thích. (2) Xét đúng sai: a) Nên đọc các bài thơ khác hình thức hoặc cảm hứng để mở cách nhìn; b) Một lời khen chung có thể thay được hai chi tiết đã nêu. (3) Ghép vai trò: Hai bài thơ khác hình thức – đối tượng đối chiếu; Chi tiết và nhạc điệu – căn cứ của cảm nhận; Thay đổi cách hiểu – kết quả của lần đọc thứ hai. Có thể dùng bài tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra nhanh.

c) Sản phẩm

Đáp án: (1) Chi tiết hiệu quả: “Hình ảnh mẹ hong mùa nắng cũ gợi giữ kí ức”, vì hình ảnh cụ thể đưa cảnh nhỏ vào kí ức và mở cảm xúc mái ấm; hoặc “tay–này tạo vần ở dòng 2 và 4”, vì vần làm các dòng liên kết và tạo nhịp đọc. (2) a) Đ; b) S, vì lời khen chung không chỉ ra được chi tiết cụ thể và không giải thích được tác dụng. (3) Hai bài thơ khác hình thức – đối tượng đối chiếu; Chi tiết và nhạc điệu – căn cứ của cảm nhận; Thay đổi cách hiểu – kết quả của lần đọc thứ hai.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV phát Phiếu học tập số 2, nêu yêu cầu làm cá nhân trong 5 phút, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn.

    Học sinh

    HS nhận phiếu, đọc kỹ từng bài tập và ghi đáp án tạm thời vào phiếu.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, nhắc HS khi trả lời câu (1) phải nêu được chi tiết và giải thích tác dụng, không chỉ chép lại.

    Học sinh

    HS làm bài cá nhân, sau đó trao đổi với bạn cùng bàn. Dự kiến: “Em chọn hình ảnh mẹ hong mùa nắng vì nó gợi kí ức.”

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 HS đọc đáp án câu (1) và câu (2), mời HS khác bổ sung. GV hỏi: “Vì sao lời khen chung không đủ?”.

    Học sinh

    HS trình bày. Dự kiến: “Lời khen chung không cho thấy chi tiết nào tạo hiệu quả.” / “Cần chỉ ra chi tiết và nói rõ tác dụng của nó.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt đáp án đúng cho ba bài tập và nhấn mạnh: nhận định phải gắn với chi tiết cụ thể và giải thích được tác dụng. GV cho HS sửa lại đáp án sai trong vở.

    Học sinh

    HS đối chiếu, sửa đáp án và ghi chú lí do đúng/sai vào phiếu.

Hoạt động 4: Vận dụng · 10 phút

Lập dàn ý và phiếu đọc cho hai bài thơ

a) Mục tiêu

HS lập được dàn ý phiếu đọc cho hai bài thơ đã chọn, xác định trọng tâm, ba ý có quan hệ và dẫn chứng, đồng thời tự kiểm tra theo tiêu chí.

b) Nội dung

HS chọn hai bài thơ trữ tình khác hình thức hoặc cảm hứng từ sách hoặc thư viện (không dùng bản chép tóm tắt trên mạng). Làm theo quy trình: xác định trọng tâm; chọn hai hoặc ba ý có quan hệ; tìm dẫn chứng hoặc chi tiết; tạo bản nháp; kiểm tra theo tiêu chí. Nhiệm vụ trên lớp là lập dàn ý và bản nháp phần nguồn, thể loại, hai chi tiết; phần hoàn thiện giao về nhà.

c) Sản phẩm

Dàn ý gồm: trọng tâm (ví dụ: cách hai bài thơ thể hiện tình cảm gia đình theo hai hình thức khác nhau); ba ý triển khai có dẫn chứng; và checklist tự kiểm tra gồm bốn tiêu chí: đúng yêu cầu, có ghi nguồn, có hai chi tiết phân tích, phân biệt được dữ kiện với ý kiến.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV hướng dẫn quy trình năm bước và phát checklist bốn tiêu chí. Nhắc HS: không ghi việc chưa đọc như trải nghiệm có thật.

    Học sinh

    HS đọc hướng dẫn, chọn hai bài thơ dự kiến và ghi nguồn tạm thời.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV yêu cầu HS làm cá nhân trong 5 phút, sau đó trao đổi với bạn bên cạnh về trọng tâm và ba ý. GV gợi ý: “Ba ý có liên hệ với nhau như thế nào?”.

    Học sinh

    HS viết dàn ý ngắn và tự kiểm tra theo checklist. Dự kiến: “Trọng tâm là hai cách thể hiện tình cảm mái ấm.” / “Ý một là hình thức, ý hai là chi tiết, ý ba là cách hiểu.”

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 HS trình bày dàn ý, các bạn nhận xét theo checklist. GV ghi nhanh các điểm còn thiếu.

    Học sinh

    HS trình bày và nhận góp ý. Dự kiến: “Bài của em thiếu nguồn ở phần đầu.” / “Cần thêm một dẫn chứng cho ý thứ ba.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV nhận xét chung về dàn ý, nhấn mạnh tiêu chí kiểm tra và giao nhiệm vụ về nhà. GV nhắc HS giữ đúng nguyên tắc: nguồn rõ ràng, cảm nhận có căn cứ, không bịa trải nghiệm đọc.

    Học sinh

    HS ghi nhiệm vụ về nhà và hoàn thiện checklist vào vở.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Phiếu đọc mẫu “Hiên nhà” (nhan đề đặt để ghi phiếu). Đánh dấu thẻ xanh cho dữ kiện có thể kiểm chứng, thẻ đỏ cho ý kiến hoặc cách hiểu.

  • Văn bản: Hiên nhà (nhan đề đặt để ghi phiếu).
  • Tác giả/xuất xứ: ngữ liệu nguyên gốc trong học liệu.
  • Nguồn và phạm vi: bốn dòng thơ tám chữ ở bài Tập làm một bài thơ tám chữ.
  • Thể loại/kiểu văn bản: thơ tám chữ.
  • Hai điểm tựa đã đọc: Hình ảnh mẹ hong mùa nắng cũ gợi giữ kí ức; tay–này tạo vần ở dòng 2 và 4.
  • Nhận xét: Cảnh nhỏ có thể chứa tình cảm mái ấm.
  • Câu hỏi đọc tiếp: Có thể đọc dòng đầu theo hai nhịp khác nhau mà vẫn giữ nghĩa không?
    Câu hỏi:
  • (1) Vì sao “tay–này tạo vần ở dòng 2 và 4” là dữ kiện còn “cảnh nhỏ có thể chứa tình cảm mái ấm” là ý kiến?
  • (2) Câu hỏi đọc tiếp có vai trò gì với người đọc?
    Lưu ý: phiếu mẫu được điền trên ngữ liệu đang có, không giả là đã đọc toàn bộ một cuốn sách.

Phiếu học tập số 2

Bài 1. Từ phiếu mẫu “Hiên nhà”, chỉ ra một chi tiết hoặc lí lẽ có hiệu quả và giải thích.
Bài 2. Xét đúng (Đ) hoặc sai (S):

  • a) Nên đọc các bài thơ khác hình thức hoặc cảm hứng để mở cách nhìn.
  • b) Một lời khen chung thay được hai chi tiết đã nêu.
    Bài 3. Ghép thành phần với vai trò:
  • Hai bài thơ khác hình thức
  • Chi tiết và nhạc điệu
  • Thay đổi cách hiểu
    Vai trò:
  • Đối tượng để đối chiếu
  • Căn cứ của cảm nhận
  • Kết quả của lần đọc thứ hai

Hướng dẫn về nhà

  • Chọn hai bài thơ trữ tình khác hình thức hoặc cảm hứng từ sách Ngữ văn, thư viện trường hoặc tuyển tập có ghi rõ nguồn. Không dùng bản chép tóm tắt trên mạng và không ghi trải nghiệm đọc chưa thực hiện.
  • Hoàn thiện phiếu đọc cho mỗi bài theo bảy mục: văn bản, tác giả/xuất xứ, nguồn và phạm vi, thể loại, hai điểm tựa có phân tích, nhận xét và một câu hỏi đọc tiếp.
  • Tự kiểm tra phiếu theo checklist bốn tiêu chí: đúng yêu cầu, có ghi nguồn, có hai chi tiết phân tích kèm dẫn chứng, phân biệt được dữ kiện với ý kiến.
  • Viết lại một điểm chưa rõ trong bản nháp: đưa phiên bản sửa (thêm một bằng chứng, thay câu mơ hồ hoặc sắp lại ý) và giải thích vì sao người đọc hiểu hơn.
  • Nộp phiếu đọc hoàn chỉnh vào buổi học tiếp theo để GV và bạn góp ý.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.