Giáo án Thực hành đọc: Miền quê

Huy động vốn sống và kí ức về quê hương của HS; giúp HS xác định nhiệm vụ đọc hiểu: cảm nhận cảnh qua giác quan, kí ức và hiện tại.

HS nhớ lại một nơi gắn với quê hương (làng, xóm, cánh đồng, sân nhà…) và viết nhanh 3 điều em nhớ nhất về nơi đó thuộc các giác quan: nghe, ngửi, nhìn. GV nêu câu hỏi: Khi nhớ về quê, điều gì khiến em nhớ nhất: một âm thanh, một mùi, hay một hình dáng? Vì sao?

Danh sách 3 chi tiết giác quan của mỗi HS và nhận xét chung của lớp: kí ức về quê thường gắn với âm thanh, mùi và hình ảnh đời thường. Từ đó, HS xác định nhiệm vụ: tìm hiểu cách bài thơ “Miền quê” gợi tình quê qua cảnh đồng, âm thanh và sinh hoạt, và kí ức gặp hiện tại.

HS giải thích được cách sự chuyển giữa kí ức và hiện tại làm cho quê hương vừa quen vừa có chiều sâu thời gian; biết phân biệt dữ kiện được cung cấp với điều có thể suy ra.

HS làm theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc lại văn bản in trong SGK, tìm các dữ kiện cho thấy kí ức tuổi thơ và cảm nhận hiện tại, rồi điền bảng hai cột “Dữ kiện được cung cấp – Điều có thể suy ra”. Câu hỏi GV đặt ra: Đâu là dấu hiệu cho thấy người trữ tình đang ở hiện tại, và đâu là dấu hiệu của kí ức tuổi thơ? Sự gặp lại này làm quê hương có thêm điều gì so với một cảnh quê chỉ nhìn một lần?

Bảng hai cột hoàn chỉnh của nhóm, trong đó dữ kiện là các dấu hiệu lấy từ văn bản (cảnh đồng, âm thanh, sinh hoạt gần gũi; kí ức tuổi thơ gặp lại cảm nhận hiện tại), còn điều suy ra là: quê hương vừa quen thuộc vừa có chiều sâu của thời gian, tình quê được nuôi bằng kí ức và cảm nhận đời thường. Kết luận của HS: Kí ức gặp hiện tại làm cảnh quê có chiều sâu thời gian; giới hạn suy luận là chỉ dựa trên dữ kiện đã có, không thêm chi tiết ngoài văn bản.

HS chỉ ra được cảnh được cảm bằng giác quan và liên tưởng nào, giải thích vì sao liệt kê cảnh vật chưa đủ để hiểu tình quê.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2. Các cặp tìm trong văn bản một hình ảnh có liên tưởng (cảnh đồng, âm thanh hoặc sinh hoạt gần gũi), xác định giác quan được huy động, rồi trả lời: Hình ảnh đó gắn với kí ức hay hiện tại? Nó tạo cảm xúc gì? Lưu ý khi khảo sát số tiếng, vần, nhịp, HS phải đếm trực tiếp trên văn bản in trong SGK, không dựa vào nhãn của tài liệu tóm tắt.

Phiếu học tập số 2 có kết quả: một hình ảnh được chọn, giác quan được huy động (nghe, nhìn, ngửi…), liên tưởng và cảm xúc đi kèm. Kết luận: liệt kê cảnh vật chưa đủ để hiểu tình quê vì cần chỉ ra cảnh được cảm bằng giác quan và liên tưởng nào, gắn với kí ức hay hiện tại và tạo cảm xúc ra sao.

Củng cố kiến thức về thể loại, mối quan hệ giữa kí ức và hiện tại, vai trò của cảnh quê và cách giới hạn suy luận; rèn kĩ năng trả lời đúng trọng tâm.

HS làm các bài tập tương tác trên NeoEdu hoặc làm trên phiếu. Đề gồm: (1) Văn bản được học thuộc kiểu/thể loại nào? A. truyện truyền kì; B. nghị luận xã hội; C. thơ trữ tình; D. văn bản thông tin. (2) Những cảm nhận nào nối miền quê ở hiện tại với kí ức tuổi thơ? (3) Xét hai nhận định: a) Kí ức gặp hiện tại được gắn với chiều sâu thời gian của tình quê; b) Cảnh quê trong bản diễn giải chỉ là danh sách vật thể không gắn cảm xúc. Xác định Đúng/Sai. (4) Vì sao liệt kê cảnh vật chưa đủ để hiểu tình quê? (5) Giải thích vai trò của cảnh đồng và âm thanh đời sống trong việc nối kí ức với hiện tại (2 đến 4 câu). (6) Ghép: Cảnh đồng và sinh hoạt – Những điểm tựa nơi chốn; Âm thanh, liên tưởng – Cách cảnh sống trong cảm giác; Kí ức gặp hiện tại – Chiều sâu thời gian của tình quê.

Đáp án: (1) C. thơ trữ tình, vì tác phẩm là thơ trữ tình, thể hiện cảm xúc của người trữ tình về quê hương. (2) Cảnh đồng, âm thanh và những sinh hoạt gần gũi gợi lại kí ức, khiến nơi chốn có chiều sâu thời gian. (3) a) Đúng, vì ý này đúng với quan hệ kí ức gặp hiện tại và chiều sâu thời gian của tình quê; b) Sai, vì cảnh quê không chỉ là danh sách vật thể mà có cảm xúc gắn bó. (4) Cần chỉ ra cảnh được cảm bằng giác quan và liên tưởng nào, gắn với kí ức hay hiện tại và tạo cảm xúc ra sao; liệt kê chỉ cho biết có những gì. (5) Cảnh đồng và âm thanh đời sống là điểm tựa cụ thể, đưa người đọc từ hiện tại trở về kí ức, qua đó tình quê vừa quen vừa có chiều sâu thời gian. (6) Cảnh đồng và sinh hoạt – Những điểm tựa nơi chốn; Âm thanh, liên tưởng – Cách cảnh sống trong cảm giác; Kí ức gặp hiện tại – Chiều sâu thời gian của tình quê. Ghi chú giới hạn: Bài làm chỉ dùng dữ kiện đã cung cấp, không thêm chi tiết ngoài văn bản.

Vận dụng kiến thức về kí ức và cảm nhận đời thường để viết đoạn văn cảm nhận, làm rõ chủ đề tình gắn bó quê hương qua ít nhất hai chi tiết trong bản diễn giải.

HS viết đoạn 100–150 chữ làm rõ chủ đề “tình gắn bó quê hương được nuôi bằng kí ức và cảm nhận đời thường” qua ít nhất hai chi tiết trong bản diễn giải (cảnh đồng, âm thanh, sinh hoạt gần gũi, kí ức tuổi thơ). Đoạn văn phải phân tích cách chi tiết tạo ý nghĩa, không chỉ kể lại nội dung. Gợi ý: nêu nhận định, dẫn hai chi tiết, giải thích cách mỗi chi tiết gợi tình gắn bó.

Đoạn văn 100–150 chữ có câu chủ đề nêu đúng trọng tâm (tình gắn bó quê hương được nuôi bằng kí ức và cảm nhận đời thường); có ít nhất hai chi tiết được phân tích theo cách giác quan – liên tưởng – cảm xúc; có liên kết câu và không suy diễn ngoài dữ kiện đã cung cấp.