Giáo án Củng cố, mở rộng trang 64

Huy động kiến thức nền về ba văn bản đã học và tạo tình huống để HS nhận ra vai trò của cảm xúc trong cách cảm nhận cảnh vật, xác định nhiệm vụ ôn tập của tiết học.

GV đặt câu hỏi: “Cùng là một cơn mưa xuân, vì sao có lúc ta thấy vui, có lúc lại thấy buồn?” HS nhớ lại bài Mưa xuân đã học và chia sẻ cảm nhận ngắn trong 1 đến 2 câu. GV nêu mục tiêu tiết học: hệ thống hoá ba văn bản bằng cách đối chiếu, sau đó làm bài tập và vận dụng.

Một đến hai câu phát biểu của HS về mối quan hệ giữa cảnh và tâm trạng, ví dụ: “Cảnh mưa xuân buồn vì nhân vật đang thất vọng, không phải vì mưa.” Từ đó HS nhận ra nhiệm vụ: đọc hình ảnh và cảm xúc để hiểu tư tưởng của văn bản.

HS hiểu cách bài thơ Tiếng Việt của Lưu Quang Vũ đưa ngôn ngữ, một đối tượng trừu tượng, đến gần đời sống qua các nhóm hình ảnh và xác định vai trò của từng nhóm trong việc thể hiện tình yêu, lòng biết ơn và trách nhiệm với tiếng Việt.

HS làm việc theo nhóm 4 theo Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc lại các khổ thơ, tìm bốn nhóm hình ảnh: âm thanh đời sống, cảnh vật, kí ức gia đình, trải nghiệm lịch sử. Với mỗi nhóm, nhóm ghi lại một chi tiết tiêu biểu và nêu vai trò của nhóm đó. Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao tác giả không tả tiếng Việt như một bảng chữ cái khô khan mà lại đưa vào âm thanh, kí ức và lịch sử?”

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh, gồm:

• Âm thanh đời sống: điểm tựa cảm giác cụ thể, làm tiếng Việt hiện ra trong đời sống hằng ngày.
• Cảnh vật: chất liệu hiện hình cụ thể của đời sống (HS tự diễn đạt).
• Kí ức gia đình: chiều truyền trao gần gũi, tiếng nói được nhận từ người thân.
• Trải nghiệm lịch sử: chiều cộng đồng của tiếng nói, gắn với những thế hệ đã làm giàu và giữ gìn tiếng Việt.
  Kết luận HS rút ra: bài thơ không chỉ khen tiếng Việt chung chung mà gắn tiếng nói với đời sống, lịch sử và con người, cảm nhận cả nỗi đau lẫn sức sống của ngôn ngữ.

HS phân tích được cách bài thơ Mưa xuân biến đổi cảnh theo tâm trạng cô gái, từ háo hức chờ đợi đến nỗi lỡ làng, và giải thích vì sao cùng một cảnh mưa xuân lại gợi hai tâm trạng khác nhau.

HS làm việc theo cặp theo Phiếu học tập số 2. Cặp đôi đọc bài thơ, chia mạch cảm xúc thành ba chặng và ghi chi tiết tiêu biểu cho mỗi chặng. Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao cùng là mưa xuân và hoa xoan mà ban đầu thấy vui, về sau lại thấy buồn?”

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh, gồm:

• Hội chèo và mong gặp: chặng chờ đợi háo hức, mưa xuân và hoa xoan hoà với niềm mong đợi.
• Cuộc hẹn không thành: bước chuyển tâm trạng, cô gái trở về trong buồn tủi.
• Cảnh đổi sắc qua cảm xúc: quan hệ giữa cảnh và tình, cảnh vẫn là làng quê ấy nhưng mang sắc thái khác vì được nhìn qua người đang mong rồi lỡ hẹn.
  Kết luận HS rút ra: cảnh được nhìn qua tâm trạng; ý nghĩa cảm xúc thay đổi cùng trải nghiệm của nhân vật. Niềm mong đợi chưa hoàn toàn mất, nhưng cảm giác xuân qua làm nỗi lỡ làng thêm rõ.

HS phân biệt được luận đề phê bình trong bài bình luận của Phan Huy Dũng với tư tưởng của bài thơ Vội vàng, và hiểu thơ có thể diễn đạt tư tưởng bằng hình ảnh và cảm xúc thay vì nêu luận đề khô cứng.

HS làm việc theo nhóm 4 theo Phiếu học tập số 3. Nhóm xác định ba thành phần: người bình luận, tác giả bài thơ được bàn, phương tiện thơ dùng để phát biểu tư tưởng. Nhóm tìm ra hai tầng: luận đề của bài bình luận và tư tưởng (quan niệm sống) của Xuân Diệu trong bài thơ. Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao không nên đọc những ước muốn trong Vội vàng như kế hoạch thực hiện theo nghĩa đen?”

Phiếu học tập số 3 hoàn chỉnh, gồm:

• Phan Huy Dũng: người bình luận cách phát biểu tư tưởng của bài thơ.
• Xuân Diệu: tác giả bài thơ được bàn.
• Hình ảnh và cảm xúc: phương tiện thơ dùng để diễn đạt tư tưởng thay vì nêu luận đề khô cứng.
  Kết luận HS rút ra: ước muốn trong thơ là sự bộc lộ mãnh liệt khát vọng níu giữ vẻ đẹp, thời gian và sự sống, không phải kế hoạch thực hiện được; luận đề phê bình thuộc về bài bình luận, còn tư tưởng thuộc về tác phẩm được bàn.

HS vận dụng kiến thức về nghĩa của từ ngữ và cách phát triển từ vựng để chọn đáp án đúng, giải thích lí do lựa chọn.

GV chiếu bốn câu trắc nghiệm (câu 7 đến câu 10 trong bài tập của trang 64). HS làm cá nhân trong 4 phút, sau đó đổi chéo vở với bạn cùng bàn để đối chiếu. GV có thể sử dụng bài tập tương tác trên trang NeoEdu để HS tự kiểm tra ngay.
Đề và đáp án:

• Câu 7: “Giọng nói trong trẻo” gần nghĩa nhất là: A. giọng rõ, sáng và dễ nghe; B. giọng trầm, thấp; C. giọng nhỏ đến khó nghe; D. giọng đều không thay đổi nhịp. Đáp án A (trong trẻo ở đây tả âm thanh).
• Câu 8: “Lòng thao thức” gợi trạng thái: A. thanh thản, không vướng bận; B. không yên, trăn trở; C. vui thích, háo hức; D. vội vàng vì nhiều việc. Đáp án B (thao thức thường gắn với không ngủ, trăn trở).
• Câu 9: “Ngân hàng dữ liệu” nói đến: A. cơ sở chỉ nhận gửi và cho vay tiền; B. kho dữ liệu có tổ chức; C. mọi tập giấy chưa phân loại; D. một danh sách khách hàng vay vốn. Đáp án B (nghĩa được mở rộng theo chức năng lưu trữ).
• Câu 10: Cách phát triển từ vựng nào có thật? A. thêm nghĩa liên hệ cho từ đã có; B. chỉ thay dấu thanh của từ đang có; C. chỉ thay kiểu chữ của một văn bản; D. chỉ bỏ chữ viết tắt trong câu. Đáp án A (thêm nghĩa là cách phổ biến).

Đáp án đúng của bốn câu: 7-A, 8-B, 9-B, 10-A. Với mỗi câu, HS nêu được lí do ngắn gọn, ví dụ: câu 8 chọn B vì “thao thức” gợi trạng thái không yên, trăn trở. Kết quả hoàn thành: HS tự đánh giá số câu đúng và ghi lại từ nào còn chưa chắc để ôn lại.

HS vận dụng cách đọc có ghi chép để tự tìm đọc một văn bản mới cùng thể loại hoặc cùng vấn đề, biết phân biệt điều văn bản nói với liên hệ cá nhân.

HS chọn một văn bản mới (thơ, truyện, bài viết) cùng thể loại hoặc cùng vấn đề với các văn bản đã học và ghi chép theo bốn mục: thông tin nguồn, một chi tiết, một cách hiểu, một câu hỏi. Khi trao đổi, HS tách riêng phần văn bản nói và phần liên hệ cá nhân, không biến một chi tiết thành kết luận cho mọi người.

Phiếu ghi chép đọc mở rộng gồm bốn mục đã điền: thông tin nguồn (tên văn bản, tác giả, nơi đăng); một chi tiết tiêu biểu kèm trích dẫn; một cách hiểu có căn cứ từ chi tiết đó; một câu hỏi còn mở. Kèm một dòng ghi rõ “điều văn bản nói” và “liên hệ của em”.