Giáo án Thảo luận về một vấn đề đáng quan tâm trong đời sống phù hợp với lứa tuổi (được gợi ra từ tác phẩm văn học)

Huy động kinh nghiệm giao tiếp trên môi trường số của HS; nhận ra cùng một cách viết có thể phù hợp ở bối cảnh này nhưng chưa phù hợp ở bối cảnh khác.

HS đọc hai đoạn GV trình chiếu: (1) một tin nhắn giữa hai bạn thân có dùng viết tắt và không đủ dấu; (2) một thông báo chung của lớp về lịch nộp bài. HS trả lời hai câu hỏi: Hai văn bản khác nhau ở điểm nào về người nhận và mục đích? Vì sao cùng một kiểu viết tắt có thể chấp nhận được ở tin nhắn bạn thân nhưng chưa phù hợp ở thông báo chung?

HS nêu được: tin nhắn giữa bạn thân hướng tới người quen, mục đích trò chuyện nhanh; thông báo chung hướng tới cả lớp, cần rõ ràng, đủ dấu và tránh viết tắt khó hiểu. Kiến thức HS rút ra: thay đổi ngôn ngữ theo ngữ cảnh là bình thường; cái cần tránh là lỗi làm người đọc hiểu sai hoặc không hiểu được thông tin.

HS xác định được người tiếp nhận, phạm vi và thông điệp của đề; phân biệt được dữ kiện thật với ý kiến hoặc sáng tạo của bản thân.

Nhóm 4 HS đọc đề thực hành: “Làm thế nào để giữ gìn tiếng Việt khi giao tiếp trên môi trường số?”. Nhóm thực hiện Phiếu học tập số 1: (a) xác định người đọc hoặc người nghe; (b) xác định phạm vi; (c) viết thông điệp chính trong một câu; (d) ghi các chất liệu vào hai cột: dữ kiện thật (có nguồn) và ý kiến hoặc sáng tạo. Lưu ý: không đưa số liệu bịa để tạo vẻ thuyết phục.

Một phiếu học tập của nhóm, ví dụ: người tiếp nhận là bạn học cùng lớp; phạm vi là giao tiếp trên nhóm lớp và mạng xã hội; thông điệp là giữ tiếng Việt bằng cách viết rõ ràng, đủ dấu, phù hợp người đọc, không cấm mọi cách nói mới. Cột dữ kiện thật chỉ ghi điều có nguồn rõ ràng; cột ý kiến ghi quan điểm và ví dụ do nhóm tự nghĩ, không đánh tráo với dữ kiện.

HS nắm được quy trình năm bước từ xác định trọng tâm đến kiểm tra theo tiêu chí; biết chọn hai hoặc ba ý có quan hệ và gắn mỗi ý với dẫn chứng.

GV trình bày sơ đồ quy trình: xác định trọng tâm → chọn hai hoặc ba ý có quan hệ → tìm dẫn chứng hoặc chi tiết → tạo bản nháp → kiểm tra theo tiêu chí. Nhóm lập dàn ý ngắn cho đề đã chọn, mỗi ý ghi một dẫn chứng. Sau đó nhóm dùng Phiếu học tập số 2 để kiểm tra bản nháp. Với bài nói, nhóm bổ sung tiêu chí: nội dung đúng yêu cầu, mạch rõ, người nghe hiểu được lí do; nếu dùng lời người khác phải ghi nguồn và phân biệt với lời của mình.

Sơ đồ quy trình năm bước và một dàn ý ba ý, ví dụ: Ý 1: viết đủ dấu, tránh viết tắt khó hiểu trong văn bản chung (dẫn chứng: thông báo lớp cần người đọc hiểu ngay). Ý 2: từ vay mượn cần hiểu nghĩa và cân nhắc cách diễn đạt tiếng Việt rõ hơn (dẫn chứng: một từ nhóm đã tra cứu hoặc giải thích). Ý 3: góp ý cụ thể, tôn trọng, không chế giễu lỗi gõ (dẫn chứng: một lời góp ý mẫu của nhóm). Phiếu kiểm tra có đủ tiêu chí được đánh dấu.

HS đọc hiểu đoạn mẫu, chỉ ra trọng tâm, dẫn chứng và chỗ kết nối ý; phân biệt tóm tắt với phân tích.

HS đọc đoạn mẫu “Tôi cho rằng giữ gìn tiếng Việt không có nghĩa cấm mọi cách nói mới…” (trên lớp hoặc trên học liệu NeoEdu). Các cặp đôi gạch chân câu thể hiện trọng tâm, khoanh bằng chứng hoặc hành động cụ thể, tìm chỗ kết nối ý. GV hỏi: Vì sao đoạn văn không chỉ kể lại ý mà còn giải thích? Câu nào giúp người đọc kiểm tra được thông điệp?

HS xác định được: trọng tâm là giữ gìn tiếng Việt không đồng nghĩa với cấm mọi cách nói mới; dẫn chứng là tin nhắn giữa bạn thân và bản giới thiệu di tích cho cả lớp; kết nối ý qua các từ “Như vậy” và câu gợi ý “Nhóm có thể thử đọc lại một thông báo trước khi gửi”. HS rút ra: phân tích phải giải thích cách chi tiết tạo ý nghĩa, không chỉ tóm tắt lại nội dung.

HS vận dụng kiến thức để xác định sản phẩm, người tiếp nhận, giới hạn và nhận ra chi tiết có hiệu quả trong đoạn mẫu.

Bài 1: Với nhiệm vụ “Làm thế nào để giữ gìn tiếng Việt khi giao tiếp trên môi trường số?”, hãy chỉ rõ sản phẩm cần tạo, người tiếp nhận và một giới hạn phải giữ. Không tạo sản phẩm hoàn chỉnh ở câu này. Bài 6: Từ đoạn mẫu, chỉ ra một chi tiết hoặc lí lẽ có hiệu quả và giải thích.

Đáp án bài 1 (thang điểm 1): đúng loại sản phẩm 0,3; người tiếp nhận phù hợp 0,2; giới hạn cụ thể và lí giải 0,4; diễn đạt 0,1. Ví dụ: sản phẩm là một bài viết ngắn hoặc bài nói 2 đến 3 phút; người tiếp nhận là bạn học cùng lớp; giới hạn là không đưa số liệu bịa và không chế giễu lỗi gõ của người khác. Chấp nhận cách xác định khác có lí, do GV chấm.
Đáp án bài 6: chi tiết hiệu quả là ví dụ “một tin nhắn giữa bạn thân có thể khác bản giới thiệu di tích cho cả lớp”, vì nó đặt cạnh hai bối cảnh cụ thể, giúp người đọc hình dung ngay việc phải nghĩ đến người đọc và mục đích.

HS vận dụng quy trình đã học để thảo luận một vấn đề đáng quan tâm trong đời sống lứa tuổi, có dẫn chứng thật và ghi nguồn đúng cách.

GV nêu đề vận dụng: “Làm thế nào để trao đổi trên nhóm lớp vừa nhanh vừa rõ ràng?”. Trong 10 phút trên lớp, HS lập dàn ý ba ý và ghi chú dẫn chứng. Về nhà, HS hoàn thiện một đoạn văn khoảng 150 đến 200 từ hoặc chuẩn bị bài nói 2 đến 3 phút, nộp bản nháp và bản chỉnh sửa theo tiêu chí.

Dàn ý ba ý và danh sách dẫn chứng trên lớp. Sản phẩm về nhà: một đoạn văn 150 đến 200 từ hoặc phần trình bày 2 đến 3 phút, có trọng tâm rõ, ít nhất hai dẫn chứng thật; nếu dùng lời người khác phải ghi nguồn và phân biệt với lời của mình.