Giáo án Đấu tranh cho một thế giới hòa bình

Huy động vốn sống và kinh nghiệm của HS về hòa bình, đồng thời gợi nhu cầu tìm hiểu cách một văn bản nghị luận lên tiếng kêu gọi hòa bình.

GV đặt câu hỏi: “Khi nhắc đến chiến tranh, em nghĩ đến điều gì? Nếu cùng một khoản tiền lớn, em muốn dùng cho việc gì?” HS viết nhanh 2–3 từ khóa lên bảng con, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn. GV dẫn vào bài: văn bản “Đấu tranh cho một thế giới hòa bình” nói về nguy cơ hạt nhân và trách nhiệm của con người.

Bảng từ khóa của lớp, ví dụ: “mất mát”, “nỗi sợ”, “bệnh viện”, “trường học”, “lương thực”, “trách nhiệm”. Kết luận đầu tiên của HS: chiến tranh huỷ hoại những điều con người xây dựng, còn hòa bình gắn với nhu cầu sống thiết yếu.

Nhận diện được ba phần của hệ thống lập luận và mối quan hệ giữa các phần; nêu được ý chính của mỗi phần bằng lời của mình.

HS đọc bản diễn giải trong SGK, làm việc theo nhóm 4 bạn theo kĩ thuật mảnh ghép đơn giản. Mỗi nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 với ba câu hỏi:

• Phần thứ nhất nêu nguy cơ gì? Sức hủy diệt được diễn tả như thế nào?
• Phần thứ hai chỉ ra điều gì là phi lí của chạy đua vũ trang? Chi phí quân sự được đặt cạnh những nhu cầu nào?
• Phần thứ ba kêu gọi con người làm gì? Vì sao văn bản không dừng ở lo sợ?
  Sau đó nhóm vẽ sơ đồ: nguy cơ → sự phi lí của chạy đua → trách nhiệm hành động.

Sơ đồ lập luận của nhóm với đủ ba mắt xích, ví dụ:

• Nguy cơ: chiến tranh hạt nhân có thể xóa thành quả sống và văn hóa của con người.
• Phi lí: chi phí quân sự được đặt cạnh nhu cầu y tế, giáo dục, lương thực, cho thấy việc chạy đua vũ trang là vô lí.
• Trách nhiệm: con người cần lên tiếng vì hòa bình, không dừng ở nỗi sợ.
  Kết luận: văn bản là nghị luận xã hội, lập luận đi từ cảnh báo đến kêu gọi hành động.

Phân tích được tác dụng đạo lí của so sánh và hình ảnh mạnh; nhận biết mối quan hệ giữa cảm xúc và bằng chứng trong lập luận.

Các nhóm dùng kĩ thuật “Bảng hai cột” trong Phiếu học tập số 2:

• Cột 1 (thẻ xanh): dữ kiện được cung cấp trong văn bản (ví dụ: chi phí quân sự được đặt cạnh nhu cầu y tế, giáo dục, lương thực).
• Cột 2 (thẻ vàng): điều có thể suy ra (ví dụ: việc chạy đua vũ trang đi ngược lại lợi ích của con người).
  Nhóm trả lời thêm: Thủ pháp so sánh tạo tác dụng gì? Cảm xúc của người đọc được dẫn dắt như thế nào và được củng cố bằng bằng chứng nào? Ghi rõ giới hạn suy luận của nhóm.

Bảng hai cột của nhóm và đoạn ghi chú ngắn, ví dụ:

• Dữ kiện: tiền dành cho quân sự được đặt cạnh nhu cầu y tế, giáo dục, lương thực.
• Suy ra: nếu nguồn lực bị dồn cho hủy diệt, con người sẽ thiếu những điều thiết yếu để sống; so sánh làm nổi bật sự phi lí.
• Giới hạn: suy luận dựa trên văn bản, không thêm số liệu bên ngoài.
  Kết luận: so sánh có tác dụng đạo lí vì đặt hai đối tượng đối lập cạnh nhau, khiến người đọc tự nhận ra sự vô lí; cảm xúc lo sợ được gắn với bằng chứng cụ thể nên có sức thuyết phục.

Giải thích được vì sao số liệu gắn với thời điểm ra đời của văn bản; nêu được cách sử dụng số liệu đúng thời điểm khi trình bày hôm nay.

GV đặt câu hỏi: “Vì sao không dùng số liệu trong bài như thống kê hiện tại?” Cặp đôi thảo luận 3 phút, sau đó trả lời câu hỏi: “Nếu muốn nói về tình hình hiện nay, em phải làm gì?” GV nêu lưu ý: bản diễn giải không thay thế toàn văn, mọi nhận định về câu chữ chính xác phải kiểm tra ở văn bản có nguồn.

Câu trả lời mẫu: Số liệu gắn với năm và hoàn cảnh lúc viết; muốn nói hiện nay phải tra nguồn mới và ghi thời điểm. Ghi nhớ của HS: Khi dùng số liệu lịch sử, cần ghi rõ thời điểm và không đánh tráo với thống kê hiện tại.

Củng cố nhận diện thể loại, nội dung chính, quan hệ dữ kiện – suy luận và giới hạn của số liệu.

HS làm các bài tập sau, dựa vào bản diễn giải (có thể kiểm tra nhanh trên NeoEdu):

1. Văn bản được học thuộc kiểu/thể loại nào? A. truyện ngắn; B. thơ trữ tình; C. nghị luận xã hội; D. văn bản phỏng vấn.
2. Chi phí chạy đua vũ trang được đặt cạnh những nhu cầu nào?
3. Xét hai nhận định: a) Lên tiếng vì hòa bình được gắn với hướng hành động của lời kêu gọi. b) Số liệu trong một diễn văn cũ luôn là thống kê hiện tại, không cần ghi thời điểm. Nhận định nào đúng, nhận định nào sai?
4. Vì sao không dùng số liệu trong bài như thống kê hiện tại?

Đáp án:

1. C (nghị luận xã hội). Văn bản đi theo hệ thống lập luận nguy cơ → sự phi lí của chạy đua → trách nhiệm hành động.
2. Y tế, giáo dục và lương thực.
3. a) Đúng. b) Sai, số liệu gắn với thời điểm viết và cần ghi rõ thời điểm.
4. Số liệu gắn với năm và hoàn cảnh lúc viết; muốn nói hiện nay phải tra nguồn mới và ghi thời điểm.
   HS tự chấm theo thang: đúng đáp án và có lí giải căn cứ được đánh giá cao; chấp nhận cách hiểu khác nếu có dẫn chứng từ văn bản.

Vận dụng kiến thức về lập luận, so sánh và cách dùng số liệu để trình bày quan điểm về trách nhiệm bảo vệ hòa bình trong đời sống.

GV yêu cầu HS chuẩn bị bài thuyết trình 1–2 phút theo câu hỏi: “Khi thuyết trình hôm nay, em sẽ sử dụng số liệu lịch sử trong bài viết thế nào để không đánh tráo thời điểm?” HS nêu một chi tiết từ văn bản và cách trình bày thời điểm rõ ràng. Phần giao về nhà: viết đoạn văn 100–150 chữ làm rõ chủ đề “trách nhiệm bảo vệ hòa bình và phản đối sự phi lí của chạy đua hủy diệt” qua ít nhất hai chi tiết trong bản diễn giải, phân tích theo trình tự (nêu luận điểm, phân tích chi tiết, nhận xét).

Mỗi HS có bài nói 1–2 phút gồm: một chi tiết trích từ văn bản, cách tác giả dùng chi tiết đó để thuyết phục, và lời nhắc về thời điểm khi dùng số liệu. Sản phẩm về nhà: đoạn văn 100–150 chữ có câu chủ đề, ít nhất hai chi tiết phân tích và câu kết nêu trách nhiệm cá nhân.