Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 76 (Tập hai)

Tạo tình huống để HS nhận ra cùng một nội dung có thể được diễn đạt bằng câu đơn hoặc câu ghép, và cách diễn đạt khác nhau làm thay đổi thông tin được nhấn.

GV chiếu hai câu: (1) “Rác tăng nhưng số thùng không đổi.” và (2) “Rác tăng.” HS đọc thầm, trả lời: Câu nào nhấn vào sự việc “rác tăng”? Câu nào nói rõ quan hệ giữa “rác tăng” và “số thùng không đổi”?

HS nêu được: câu (2) tách riêng sự việc “rác tăng”, có sức nhấn nhưng chưa nói quan hệ với khả năng xử lí rác; câu (1) nối hai tình thế lệch nhau bằng từ “nhưng”, làm rõ quan hệ tương phản. Từ đó HS ghi tên bài vào vở: “Lựa chọn câu đơn hoặc câu ghép, các kiểu câu ghép”.

HS nhận diện được câu đơn và câu ghép dựa trên số cụm chủ–vị (cấu trúc nòng cốt), biết rằng độ dài câu không quyết định kiểu câu.

HS làm việc theo nhóm 4 người, hoàn thành Phiếu học tập số 1 với bốn câu: (a) “Rác tăng nhưng số thùng không đổi.” (b) “Rác tăng.” (c) “Những cây non bên lối đi của thư viện đang vươn lá xanh sau trận mưa.” (d) “Trời mưa to nên đường ngập.” Câu hỏi GV đặt ra: Mỗi câu có mấy cụm chủ–vị? Câu nào là câu đơn, câu nào là câu ghép? Câu (c) rất dài nhưng vì sao vẫn là câu đơn?

Kết quả Phiếu học tập số 1: (a) có hai cụm chủ–vị (“rác tăng”; “số thùng không đổi”), là câu ghép; (b) có một cụm chủ–vị, là câu đơn; (c) có một cụm chủ–vị với chủ ngữ là cụm danh từ “những cây non bên lối đi của thư viện” và vị ngữ “đang vươn lá xanh sau trận mưa”, các phụ ngữ không tự tạo thêm vế mới, nên là câu đơn; (d) có hai cụm chủ–vị (“trời mưa to”; “đường ngập”), nối bằng “nên”, là câu ghép. Kết luận HS rút ra: nhận diện câu đơn hay ghép dựa vào cấu trúc chủ–vị, không dựa vào độ dài hay số từ.

HS nhận biết được các quan hệ thường gặp giữa các vế của câu ghép (tương phản, nguyên nhân–kết quả, điều kiện–kết quả, lựa chọn) và từ nối tương ứng.

Nhóm làm việc theo kĩ thuật mảnh ghép: mỗi thành viên nhận một quan hệ để nghiên cứu, sau đó quay về nhóm gốc để chia sẻ. Hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm bảng quan hệ, ví dụ và từ nối. Câu hỏi GV đặt ra: Từ nối “nhưng” cho biết quan hệ gì giữa hai vế? Từ “vì…nên…” và từ “nếu…thì…” báo hiệu quan hệ nào?

Kết quả Phiếu học tập số 2: (1) Tương phản – từ nối “nhưng”, hoặc “tuy…nhưng…”; ví dụ “Rác tăng nhưng số thùng không đổi.” (2) Nguyên nhân–kết quả – “vì…nên…”; ví dụ “Vì chưa có dữ liệu nên chúng tôi chưa kết luận.” (3) Điều kiện–kết quả – “nếu…thì…”; ví dụ “Nếu phân loại rác tại nguồn thì việc xử lí sẽ dễ hơn.” (4) Lựa chọn – “hoặc…hoặc…”; ví dụ “Chúng ta có thể giảm rác hoặc tăng số thùng rác.” GV lưu ý: từ nối giúp người đọc nhận ra quan hệ; khi không có từ nối, quan hệ phải được suy ra từ ngữ cảnh.

HS vận dụng kiến thức đã học để làm các bài tập trắc nghiệm và điền từ, kiểm tra lại cách nhận diện câu đơn, câu ghép.

GV chiếu lần lượt các bài tập sau, HS làm cá nhân rồi kiểm tra theo cặp: (1) “Rác tăng nhưng số thùng không đổi” có quan hệ: A. tương phản; B. nguyên nhân–kết quả; C. điều kiện–kết quả; D. lựa chọn. (2) Câu đơn được nhận ra chủ yếu bằng: A. số từ trong câu; B. cấu trúc nòng cốt và quan hệ bao chứa giữa các cụm chủ–vị; C. loại dấu kết thúc câu; D. có hay không có trạng ngữ. (3) Nhận định “Câu dài chắc chắn là câu ghép” đúng hay sai? (4) Điền từ nối tương phản vào chỗ trống: “Mưa đã tạnh {{1}} đường còn ngập.” (5) Có thể học sinh tự kiểm tra thêm bằng bài tập tương tác trên NeoEdu.

Đề và đáp án: (1) A – “nhưng” nối hai tình thế lệch nhau. (2) B – không dựa vào độ dài. (3) Sai – câu đơn có thể có nhiều thành phần mở rộng và vẫn là câu đơn. (4) nhưng – hai sự việc tương phản với điều thường mong đợi. Sau khi làm bài, HS tự chấm và ghi số câu đúng vào vở; GV nêu đáp án và giải thích lại những câu nhiều HS sai.

HS vận dụng cách chọn cấu trúc câu theo thông tin cần nhấn để viết câu và giải thích tác dụng của việc chọn câu đơn hoặc câu ghép trong một tình huống thực tế.

GV nêu tình huống: Trường em có quá nhiều rác thải sau giờ ra chơi trong khi số thùng rác vẫn như cũ. HS viết hai câu về tình huống này: một câu đơn nhấn vào sự việc, một câu ghép nêu rõ quan hệ giữa các sự việc. Sau đó, HS giải thích vì sao chọn cấu trúc đó. Câu hỏi GV đặt ra: Nếu muốn nhấn mạnh việc rác tăng, em sẽ viết câu đơn hay câu ghép? Nếu muốn làm rõ rác tăng liên quan đến việc thiếu thùng rác, em sẽ dùng từ nối nào?

Sản phẩm mẫu: “Rác thải sau giờ ra chơi tăng nhanh.” (câu đơn, nhấn sự việc). “Rác thải sau giờ ra chơi tăng nhanh nhưng số thùng rác trong sân trường vẫn không đổi.” (câu ghép, quan hệ tương phản). HS giải thích được: câu đơn tạo nhịp nhấn; câu ghép làm rõ mối quan hệ giữa hai sự việc. Tiêu chí chấm: đúng yêu cầu, có dẫn chứng hoặc thao tác cụ thể, có lí giải, diễn đạt rõ ràng.