Giáo án Biến đổi khí hậu - mối đe dọa sự tồn vong của hành tinh chúng ta

Huy động trải nghiệm thực tế của HS về hiện tượng thời tiết bất thường; nhận biết cần phân biệt thời tiết ngắn hạn với biến đổi khí hậu dài hạn; xác định vấn đề cần tìm hiểu trong bài.

HS trả lời hai câu hỏi của GV:

• Câu 1: Em đã nhận thấy hiện tượng thời tiết nào bất thường ở nơi em sống (nắng nóng kéo dài, mưa lớn bất thường, rét đậm…)?
• Câu 2: Một trận mưa lớn hoặc một ngày nắng gắt có đủ để kết luận khí hậu đang biến đổi không? Vì sao?

• Danh sách 3–4 biểu hiện HS nêu từ trải nghiệm của bản thân.
• Kết luận: thời tiết là tình trạng ngắn hạn tại một thời điểm, còn biến đổi khí hậu là xu thế kéo dài và cần bằng chứng theo nguồn và thời điểm; một trận mưa riêng lẻ không tự chứng minh toàn bộ xu thế khí hậu.
• Câu hỏi định hướng: Bài phát biểu cảnh báo điều gì và đề nghị con người làm gì?

HS tóm lược được nội dung chính, phân biệt dữ kiện được cung cấp với điều có thể suy ra; nhận ra cấu trúc lập luận đi từ biểu hiện, hậu quả đến giải pháp và trách nhiệm.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1, gồm hai nhiệm vụ:

• Nhiệm vụ 1: Tóm lược nội dung chính của bản diễn giải bằng 3–4 câu do chính nhóm viết, không chép nguyên văn.
• Nhiệm vụ 2: Lập bảng hai cột “Dữ kiện được cung cấp” – “Điều có thể suy ra”, trả lời ba câu hỏi:
  • Văn bản viết về vấn đề gì và ảnh hưởng đến ai?
  • Người nói đi từ đâu đến đâu trong lập luận?
  • Lời kêu gọi nhắm tới những ai?

Đáp án tham khảo cho Phiếu học tập số 1:

• Tóm lược: biến đổi khí hậu là vấn đề toàn cầu, ảnh hưởng hệ sinh thái và đời sống con người; người nói nêu biểu hiện và hậu quả để làm rõ tính cấp bách, sau đó hướng tới giải pháp và trách nhiệm của lãnh đạo, cộng đồng.
• Dữ kiện được cung cấp: biểu hiện và hậu quả của biến đổi khí hậu; giải pháp ở quy mô chính sách và hợp tác.
• Điều có thể suy ra: lời kêu gọi không dừng ở thói quen cá nhân mà còn đòi hỏi hành động của các cấp.
• Lập luận đi từ cảnh báo (tính cấp bách) đến hành động (giải pháp, trách nhiệm nhiều cấp).
• Lời kêu gọi nhắm tới cá nhân, lãnh đạo, cộng đồng và các bên hợp tác.
  Giới hạn suy luận: bản diễn giải không thay toàn văn; mọi nhận định về câu chữ cụ thể cần đối chiếu văn bản có nguồn.

HS giải thích được vì sao giải pháp không thể chỉ là lời nhắc từng cá nhân tiết kiệm; nhận ra vai trò tương ứng của cá nhân, cộng đồng, lãnh đạo và hợp tác.

HS làm việc nhóm theo kĩ thuật khăn trải bàn: nhóm 4 chuẩn bị tờ giấy A0 chia 4 ô, mỗi ô là một chủ thể: cá nhân; cộng đồng; lãnh đạo và chính sách; hợp tác (các quốc gia, tổ chức, cộng đồng quốc tế). Mỗi HS viết ý kiến vào ô của mình rồi thảo luận ô trung tâm.
Câu hỏi trung tâm: Vì sao giải pháp không thể chỉ là lời nhắc từng cá nhân tiết kiệm?
GV cũng nêu kiểm tra: “Trong bản diễn giải, chi tiết nào cho thấy vấn đề có quy mô hệ thống?”.

Sản phẩm khăn trải bàn gồm:

• Ô cá nhân: thay đổi thói quen cần thiết nhưng không đủ để giải quyết vấn đề toàn cầu.
• Ô cộng đồng: tham gia và lan toả hành động trong phạm vi nơi sống.
• Ô lãnh đạo, chính sách: cần quyết định và ban hành cơ chế có quy mô lớn.
• Ô hợp tác: vấn đề toàn cầu cần phối hợp giữa nhiều bên.
  Kết luận trung tâm (đáp án tham khảo): Vấn đề có quy mô hệ thống, cần chính sách, công nghệ, hợp tác; bên cạnh hành động cá nhân phải có trách nhiệm cấp tổ chức và lãnh đạo.
  Lưu ý: không bắt HS giải quyết một mình vấn đề toàn cầu; việc của HS là hành động trong phạm vi năng lực.

Củng cố nhận diện thể loại, cấu trúc lập luận, phân biệt dữ kiện với suy luận và giải thích vai trò của chi tiết trong văn bản.

HS làm Phiếu học tập số 2 (câu 1 đến câu 6), làm cá nhân 8 phút rồi đối chiếu trong nhóm 2. Sau đó, GV dùng bài tập tương tác trên NeoEdu để kiểm tra nhanh đáp án.

Đề và đáp án:

• Câu 1 (trắc nghiệm): Văn bản thuộc thể loại nào? A. nghị luận xã hội; B. truyện ngắn; C. thơ trữ tình; D. văn bản phỏng vấn. Đáp án: A.
• Câu 2: Lời kêu gọi chỉ nhắm tới thói quen cá nhân hay còn tới những cấp hành động nào? Đáp án: không chỉ cá nhân; còn tới lãnh đạo, chính sách, cộng đồng và hợp tác.
• Câu 3: Xét hai nhận định. a) Thay đổi thói quen được gắn với phần trách nhiệm của cá nhân: Đúng. b) Một hành động nhỏ của một học sinh đủ giải quyết vấn đề khí hậu toàn cầu: Sai, vì văn bản không bắt cá nhân giải quyết một mình vấn đề toàn cầu.
• Câu 4: Vì sao giải pháp không thể chỉ là lời nhắc từng cá nhân tiết kiệm? Đáp án: vấn đề có quy mô hệ thống, cần chính sách, công nghệ, hợp tác; bên cạnh hành động cá nhân phải có trách nhiệm cấp tổ chức và lãnh đạo.
• Câu 5: Giải thích vai trò của lập luận chuyển từ hậu quả sang giải pháp và trách nhiệm nhiều cấp (2–4 câu). Đáp án tham khảo: Hậu quả và biểu hiện làm rõ tính cấp bách, tạo căn cứ cho lời kêu gọi; chuyển sang giải pháp để người nghe thấy có thể hành động; nêu nhiều cấp trách nhiệm để thấy vấn đề không thuộc riêng ai.
• Câu 6: Ghép: biểu hiện và hậu quả – căn cứ nêu tính cấp bách; giải pháp chính sách – hành động ở cấp quản lí; thay đổi thói quen – trách nhiệm cá nhân; hợp tác – phối hợp nhiều bên.

HS viết được đoạn văn 100–150 chữ làm rõ chủ đề “hành động có trách nhiệm trước nguy cơ khí hậu” qua ít nhất hai chi tiết trong bản diễn giải; đề xuất được một việc mình làm và nêu giới hạn của việc đó.

Nhiệm vụ 1 (viết đoạn, 100–150 chữ): Viết đoạn văn làm rõ chủ đề “hành động có trách nhiệm trước nguy cơ khí hậu”, dựa trên ít nhất hai chi tiết trong bản diễn giải (ví dụ: chi tiết về biểu hiện, hậu quả; chi tiết về trách nhiệm của lãnh đạo, cộng đồng). Phân tích theo cách chi tiết tạo ý nghĩa, không chỉ tóm tắt.
Nhiệm vụ 2 (viết hai câu): Một câu nêu việc học sinh có thể làm; một câu nêu giới hạn của việc đó trước vấn đề toàn cầu.
Nhiệm vụ này có thể hoàn thành tại lớp (phần 1) và về nhà (phần hoàn thiện).

Đoạn văn mẫu tham khảo (HS không chép lại, chỉ tham khảo cách tổ chức):
“Bản diễn giải của António Guterres cho thấy biến đổi khí hậu là vấn đề toàn cầu, tác động đến hệ sinh thái và đời sống con người. Trước hết, người nói đưa ra các biểu hiện và hậu quả để làm rõ tính cấp bách, khiến người đọc nhận ra đây không phải chuyện xa vời. Tiếp đó, lập luận chuyển sang giải pháp và trách nhiệm của lãnh đạo, cộng đồng, cho thấy hành động không chỉ dừng ở thói quen cá nhân. Hai chi tiết ấy cho thấy hành động có trách nhiệm trước nguy cơ khí hậu cần diễn ra ở nhiều cấp, trong đó mỗi người phải làm phần việc của mình.”
Đề xuất và giới hạn (tham khảo): “Em có thể phân loại rác và tuyên truyền người thân cùng làm. Tuy nhiên, việc này chỉ là một phần, vì vấn đề toàn cầu còn cần chính sách và sự hợp tác của lãnh đạo và cộng đồng.”
Tiêu chí chấm (tổng 1 điểm): đúng yêu cầu chủ đề 0,3; có ít nhất hai chi tiết minh chứng 0,3; phân tích ý nghĩa, không chỉ tóm tắt 0,2; nêu đúng giới hạn suy luận 0,2.