Giáo án Tập làm một bài thơ tám chữ

Huy động trải nghiệm của HS về âm thanh và hình ảnh quen thuộc trong gia đình; giúp HS xác định nhiệm vụ viết thơ tám chữ.

GV bật đoạn ghi âm ngắn hoặc chiếu hình ảnh về một âm thanh của mái ấm, rồi đặt câu hỏi: “Âm thanh hoặc hình ảnh nào khiến em nhớ nhà nhất?”. HS nêu nhanh 2–3 ý, sau đó đọc đề: “Làm 4–8 dòng thơ tám chữ về một âm thanh hoặc hình ảnh của mái ấm.”

Danh sách 3–4 âm thanh hoặc hình ảnh HS nêu (ví dụ: tiếng nồi cơm sôi, tiếng quạt trần quay, ánh đèn bếp chiều muộn, tiếng mẹ gọi con về). HS phát biểu được nhiệm vụ: làm 4–8 dòng thơ, mỗi dòng 8 tiếng, về một âm thanh hoặc hình ảnh của mái ấm.

HS hiểu yêu cầu của đề, phân biệt dữ kiện thật với ý kiến sáng tạo, biết chọn một cảm xúc và hệ hình ảnh thống nhất trước khi viết.

HS làm việc cá nhân với Phiếu học tập số 1. Các câu hỏi: (1) Đề yêu cầu bao nhiêu dòng, mỗi dòng mấy tiếng, viết về điều gì? (2) Người đọc của bài thơ là ai? (3) Em chọn một cảm xúc nào và những hình ảnh nào thống nhất với cảm xúc đó? (4) Ghi vào cột bên trái dữ kiện thật từ trải nghiệm của em; ghi vào cột bên phải ý kiến hoặc hình ảnh sáng tạo. (5) Đếm tiếng của một câu mẫu tự chọn, ví dụ: “Chiều nghiêng xuống bên hiên nhà rất khẽ”.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành gồm: Đề yêu cầu 4–8 dòng, mỗi dòng 8 tiếng, về âm thanh hoặc hình ảnh của mái ấm. Người tiếp nhận: bạn học hoặc người thân trong gia đình. Cảm xúc thống nhất: ví dụ “nhớ nhà, ấm áp”. Dữ kiện thật: âm thanh hoặc hình ảnh đã trải nghiệm. Ý kiến sáng tạo: cách so sánh hoặc hình ảnh chuyển nghĩa. Kiến thức rút ra: mỗi dòng đếm theo số tiếng, không đếm nhầm số kí tự hoặc chữ viết rời; không thêm từ vô nghĩa chỉ để đủ 8 tiếng.

HS phân tích bài thơ tám chữ nguyên gốc để nhận ra số tiếng, vần, nhịp và chuyển nghĩa, từ đó học cách tự kiểm tra bài thơ của mình.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 2, đọc to bài thơ nguyên gốc: “Chiều nghiêng xuống bên hiên nhà rất khẽ / Mẹ hong mùa nắng cũ giữa bàn tay / Con giữ lại tiếng chim vừa thức dậy / Để ngày mai còn nhớ lối về này”. Các câu hỏi: (1) Mỗi dòng có mấy tiếng? (2) Các tiếng nào hiệp vần? (3) Dòng 1 có thể ngắt nhịp thế nào và vì sao không ngắt sau tiếng “bên”? (4) “Hong mùa nắng cũ” có phải thao tác có thật không? Nó gợi điều gì? (5) Bài thơ tập trung vào cảnh và tình cảm nào?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành gồm: Mỗi dòng có 8 tiếng. Vần hiệp ở tiếng “tay” (dòng 2) và “này” (dòng 4). Dòng 1 có thể đọc theo nhịp 3/5 hoặc 3/3/2, nhưng phải giữ cụm “bên hiên nhà”. “Hong mùa nắng cũ” là chuyển nghĩa, gợi mẹ chăm chút kí ức và mái ấm. Bài thơ tập trung vào một cảnh (chiều bên hiên nhà) và một tình cảm (nhớ lối về).

HS củng cố cách đếm tiếng, nhận biết đúng sai về hình thức thơ tám chữ và sắp xếp đúng trình tự thực hiện nhiệm vụ.

Bài tập 1: Sắp xếp kế hoạch làm việc theo thứ tự: (a) Đọc yêu cầu và xác định người nhận; (b) Lập bảng chất liệu cần dùng; (c) Tạo bản nháp, kiểm tra tám tiếng mỗi dòng; (d) Xin phản hồi và sửa sản phẩm trước khi chia sẻ.
Bài tập 2: Đánh dấu Đ hoặc S cho các nhận định: a) Không cần thêm từ rỗng nghĩa chỉ để đủ tám tiếng. b) Thơ tám chữ bắt buộc mọi dòng đều phải gieo cùng một vần.
HS có thể làm trên bài tập tương tác NeoEdu nếu lớp có thiết bị.

Bài tập 1: Thứ tự đúng là (a) → (b) → (c) → (d). Bài tập 2: a) Đ, vì đủ tám tiếng không có nghĩa là phải thêm từ vô nghĩa; b) S, vì bài mẫu chỉ hiệp vần ở dòng 2 và dòng 4, không bắt buộc mọi dòng gieo cùng vần.

HS vận dụng toàn bộ quy trình để viết 4–8 dòng thơ tám chữ về âm thanh hoặc hình ảnh của mái ấm, tự kiểm tra và hoàn thiện bản nháp.

HS viết bản nháp 4 dòng thơ tám chữ theo cảm xúc đã chọn ở hoạt động 2. Sau đó đọc thành tiếng, đếm tiếng từng dòng, thử nhịp và vần; đổi bài cho bạn cùng bàn để góp ý theo tiêu chí: đủ 8 tiếng, một cảm xúc thống nhất, không có từ vô nghĩa. Phần hoàn thiện được giao về nhà.

Bản nháp 4 dòng thơ tám chữ có ghi số tiếng từng dòng; ít nhất một lời góp ý của bạn được ghi lại kèm một chỗ đã sửa và lí do sửa.