Giáo án Một kiểu phát biểu luận đề độc đáo của Xuân Diệu ở bài thơ Vội Vàng

Tạo tâm thế, giúp HS nhận ra một tư tưởng có thể được gửi gắm qua hình ảnh và cảm xúc thay vì lời khẳng định khô cứng; xác định nhiệm vụ tìm hiểu cách phát biểu luận đề của bài bình luận.

GV nêu câu hỏi: “Nếu muốn nói với người khác rằng thời gian trôi nhanh và cuộc sống đáng trân trọng, em sẽ nói thẳng bằng một câu khẳng định hay kể bằng một hình ảnh, một cảm xúc? Vì sao?” HS trả lời nhanh, sau đó GV dẫn vào bài: tìm hiểu bài nghị luận “Một kiểu phát biểu luận đề độc đáo của Xuân Diệu ở bài thơ Vội Vàng” của Phan Huy Dũng.

HS nêu được ít nhất một lí do: lời khẳng định trực tiếp dễ khô cứng; hình ảnh và cảm xúc giúp người đọc tự cảm nhận và thấm tư tưởng. HS xác định được nhiệm vụ: nhận ra cách bản bình luận nói về tư tưởng của bài thơ Vội vàng qua hình ảnh và cảm xúc.

HS phân biệt hai tầng: luận đề của bài phê bình (thơ có thể diễn đạt tư tưởng bằng hình ảnh và cảm xúc) và quan niệm sống trong bài thơ Vội vàng (khát vọng níu giữ vẻ đẹp, thời gian và sự sống).

HS làm việc theo cặp đôi, đọc phần tóm lược bản diễn giải trong SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 1: lập bảng hai cột “dữ kiện được cung cấp – điều có thể suy ra”, sau đó điền vào hai tầng nêu trên. Nhiệm vụ cụ thể: (1) Ghi các dữ kiện nêu trực tiếp trong bản diễn giải. (2) Ghi điều có thể suy ra về luận đề của bài phê bình. (3) Ghi điều có thể suy ra về quan niệm sống của tiếng nói trữ tình. Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao bài nghị luận nói ‘thơ có thể đưa ra một tư tưởng bằng hình ảnh và cảm xúc’ lại không đồng nhất với quan niệm sống của bài thơ?”

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Dữ kiện: bài bình luận cho thấy thơ đưa ra tư tưởng bằng hình ảnh và cảm xúc thay vì nêu luận đề khô cứng; ước muốn khác thường không đọc theo nghĩa đen. Suy ra: luận đề của bài phê bình là khả năng thơ diễn đạt tư tưởng bằng cảm xúc và hình tượng; quan niệm sống trong Vội vàng là khát vọng níu giữ vẻ đẹp, thời gian và sự sống. Kết luận: hai tầng liên quan nhưng không giống nhau, tầng thứ nhất là cách nói của bài bình luận, tầng thứ hai là nội dung tư tưởng của bài thơ.

HS giải thích được vì sao những ước muốn khác thường trong thơ không nên đọc theo nghĩa thực hiện được hay không, mà như sự bộc lộ mãnh liệt khát vọng níu giữ vẻ đẹp, thời gian và sự sống; hiểu vai trò của hình ảnh, cảm xúc trong việc chuyển tải tư tưởng.

HS làm việc nhóm 4, đọc lại phần tóm lược và ví dụ trong bài học. Nhiệm vụ: (1) Giải thích vì sao không nên đọc ước muốn thơ ca chỉ theo nghĩa thực hiện được hay không. (2) Nêu vai trò của ước muốn khác thường trong việc bộc lộ khát vọng đối với thời gian và vẻ đẹp. (3) Lí giải vì sao hình thức (hình ảnh, cảm xúc, giọng điệu) phù hợp với tư tưởng. Câu hỏi GV đặt ra: “Nếu đọc ‘ước muốn’ như kế hoạch thực hiện, ta sẽ hiểu bài thơ sai ở điểm nào?”

Ý kiến nhóm được ghi trên bảng nhóm. Kiến thức HS rút ra: ước muốn có thể được phóng đại để bộc lộ cường độ cảm xúc; giá trị nằm ở cách nó gợi quan niệm và tâm trạng, không nằm ở khả năng thực hiện. Ước muốn khác thường là phương tiện để bộc lộ khát vọng níu giữ vẻ đẹp, thời gian và sự sống. Hình thức phù hợp tư tưởng vì cảm xúc mãnh liệt cần được diễn đạt bằng cách nói cường điệu, giàu hình ảnh.

Củng cố nhận biết luận đề, phương tiện phát biểu tư tưởng, phân biệt hai tầng và giải thích vai trò của chi tiết.

HS làm việc cặp đôi, trả lời các câu hỏi sau (dựa trên bản diễn giải trong bài học):

1. Văn bản được học thuộc kiểu/thể loại nào? A. truyện ngắn; B. thơ trữ tình; C. văn bản phỏng vấn; D. nghị luận văn học.
2. Bài nghị luận chú ý cách thơ phát biểu tư tưởng bằng phương tiện nào?
3. Xét hai nhận định: a) Hình ảnh và cảm xúc được gắn với phương tiện làm tư tưởng thành trải nghiệm riêng. b) Ước muốn khác thường trong thơ cần được đọc như kế hoạch thực hiện theo nghĩa đen. Nhận định nào đúng, nhận định nào sai?
4. Vì sao không nên đọc một ước muốn thơ ca chỉ theo nghĩa thực hiện được hay không?
5. Giải thích vai trò của ước muốn khác thường trong 2–4 câu.
6. Ghép: Phan Huy Dũng; Xuân Diệu; Hình ảnh và cảm xúc với vai trò tương ứng (người bình luận; tác giả bài thơ được bàn; phương tiện phát biểu tư tưởng).
7. Viết đoạn 100–150 chữ làm rõ chủ đề “khả năng thơ diễn đạt tư tưởng bằng cảm xúc và hình tượng” qua ít nhất hai chi tiết trong bản diễn giải.
8. Phân biệt luận đề của bài phê bình với quan niệm sống trong Vội vàng bằng hai câu.

Đáp án dự kiến:

1. D. Tác phẩm được học thuộc nghị luận văn học.
2. Hình ảnh và cảm xúc, không nêu luận đề khô cứng.
3. a) Đúng; b) Sai, ước muốn khác thường được đọc như sự bộc lộ khát vọng, không phải kế hoạch.
4. Ước muốn có thể phóng đại để bộc lộ cường độ cảm xúc; giá trị nằm ở cách nó gợi quan niệm và tâm trạng.
5. Ước muốn khác thường là phương tiện bộc lộ khát vọng níu giữ vẻ đẹp, thời gian và sự sống của tiếng nói trữ tình.
6. Phan Huy Dũng – người bình luận cách phát biểu tư tưởng; Xuân Diệu – tác giả bài thơ được bàn; Hình ảnh và cảm xúc – phương tiện phát biểu tư tưởng.
7. Đoạn văn cần nêu luận điểm về khả năng thơ diễn đạt tư tưởng bằng cảm xúc và hình tượng; dẫn ít nhất hai chi tiết (ước muốn khác thường; hình ảnh thời gian và vẻ đẹp); phân tích cách chi tiết tạo ý nghĩa; diễn đạt mạch lạc.
8. Luận đề của bài phê bình: thơ có thể đưa ra tư tưởng bằng hình ảnh và cảm xúc; quan niệm sống trong Vội vàng: khát vọng níu giữ vẻ đẹp, thời gian và sự sống.

HS vận dụng cách đọc luận đề và quan niệm sống để viết đoạn văn ngắn về một trải nghiệm thực tế, cho thấy hình thức phù hợp với tư tưởng.

GV giao nhiệm vụ: Hãy nhớ lại một lần em được ai đó nói một điều quan trọng bằng hình ảnh hoặc câu chuyện, không phải bằng lời khuyên trực tiếp. Viết đoạn văn 100–150 chữ, giải thích vì sao cách nói ấy hiệu quả với em. Có thể hoàn thành ở nhà.

Đoạn văn 100–150 chữ nêu được: tư tưởng được gửi gắm; hình ảnh hoặc câu chuyện cụ thể; lí giải hình thức phù hợp với tư tưởng (cảm xúc, hình tượng giúp người nghe thấm sâu). Ví dụ: “Bà kể về cây bàng trước cổng, mỗi năm rụng lá rồi lại đâm chồi, qua đó em hiểu rằng thời gian không chờ đợi ai nên cần biết trân trọng từng ngày.”