Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 54 (Tập hai)

Huy động vốn hiểu biết của HS về nghĩa của từ “ngân hàng”, từ đó nhận ra một từ có thể có nhiều nghĩa và nghĩa có thể thay đổi theo ngữ cảnh.

GV đưa ra cụm từ “ngân hàng” và cụm “ngân hàng dữ liệu” lên màn hình. HS trả lời nhanh hai câu hỏi:

• Câu hỏi 1: Khi nghe từ “ngân hàng”, em nghĩ ngay đến điều gì?
• Câu hỏi 2: Theo em, “ngân hàng dữ liệu” có giống hay khác với “ngân hàng” trong nghĩa tài chính? Vì sao?

• Câu trả lời dự kiến của HS: “ngân hàng” nghĩa là cơ sở nhận gửi tiền, cho vay vốn; “ngân hàng dữ liệu” là kho lưu trữ dữ liệu, không phải cơ sở tài chính.
• Kết luận nêu trên bảng: một từ có thể có nghĩa cũ và nghĩa mới; nghĩa mới được hình thành từ nghĩa cũ.

HS nêu được ba cách phát triển từ vựng (mở rộng nghĩa, tạo từ mới, vay mượn) và lấy được ví dụ minh họa cho từng cách.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật mảnh ghép, đọc phần “Sự phát triển của từ vựng” trong SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 1 (bảng ghép cách phát triển với đặc điểm và ví dụ).
Câu hỏi GV đặt ra:

• Từ vựng có thể phát triển bằng những cách nào?
• Trong ví dụ “ngân hàng dữ liệu”, từ “ngân hàng” đã phát triển theo cách nào?
• Vì sao cùng một từ có thể đồng thời chịu tác động của cả ba cách phát triển trong lịch sử của nó?

Kết quả Phiếu học tập số 1 (nội dung đúng với bài):

• Mở rộng nghĩa: từ có sẵn có thêm nghĩa liên hệ. Ví dụ: “ngân hàng” thêm nghĩa “kho lưu trữ có hệ thống” trong “ngân hàng dữ liệu”.
• Tạo từ mới: kết hợp chất liệu ngôn ngữ đã có để gọi tên khái niệm mới.
• Vay mượn: tiếp nhận từ từ ngôn ngữ khác.
• Kết luận HS rút ra: ba cách khác nhau nhưng có thể cùng xuất hiện trong lịch sử của một từ.

HS biết xác định phần nghĩa cũ, phần nghĩa mới của một từ, tìm được mối liên hệ giữa chúng và biết cách tự kiểm tra khi dùng từ vay mượn.

HS làm việc theo cặp đôi, phân tích từ “lăn tăn” trong câu “Tôi còn lăn tăn về kế hoạch”.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Đâu là nghĩa cũ của “lăn tăn”, đâu là nghĩa mới trong câu này?
• Mối liên hệ giữa hai nghĩa là gì?
• Khi dùng một từ vay mượn, vì sao cần hiểu nội dung trước khi dùng?

• Nghĩa cũ: chỉ những gợn sóng nhỏ, dao động nhỏ trên mặt nước.
• Nghĩa mới: chỉ trạng thái băn khoăn, chưa hoàn toàn yên tâm.
• Mối liên hệ: từ dao động nhỏ của mặt nước được chuyển sang dao động trong tâm lí.
• Kết luận HS rút ra: khi từ phát triển nghĩa, cần xác định phần nghĩa cũ, phần nghĩa mới và tìm mối liên hệ; khi vay mượn, phải hiểu nội dung trước khi dùng, không coi việc thêm tiếng nước ngoài là chắc chắn chính xác hơn.

HS vận dụng kiến thức đã học để làm các bài tập trắc nghiệm, điền khuyết và ghép đôi; kiểm tra lại mức độ nắm kiến thức.

HS làm bài tập 1 đến 5 trong SGK (hoặc trên bảng phụ). Sau đó, HS làm Phiếu học tập số 2 với bài tập 6 đến 8 theo nhóm đôi.
Đề và đáp án:

1. “Ngân hàng dữ liệu” nói đến: A. cơ sở chỉ nhận gửi và cho vay tiền; B. kho dữ liệu có tổ chức; C. mọi tập giấy chưa phân loại; D. một danh sách khách hàng vay vốn.
2. Cách phát triển từ vựng nào có thật? A. Thêm nghĩa liên hệ cho từ đã có; B. Chỉ thay dấu thanh của từ đang có; C. Chỉ thay kiểu chữ của một văn bản; D. Chỉ bỏ chữ viết tắt trong câu.
3. Ghép cách phát triển với đặc điểm tương ứng.
4. Dùng từ vay mượn mà không hiểu nghĩa luôn làm lời văn chính xác hơn. Đúng hay sai?
5. “Ngân hàng dữ liệu” chỉ một kho {{1}} có tổ chức. Điền từ thích hợp.

Đáp án:

1. B. Nghĩa ngân hàng được mở rộng theo chức năng lưu trữ.
2. A. Thêm nghĩa là một cách phổ biến.
3. Mở rộng nghĩa – từ cũ có thêm nghĩa liên hệ; Tạo từ – kết hợp chất liệu ngôn ngữ để gọi khái niệm; Vay mượn – tiếp nhận từ ngôn ngữ khác.
4. Sai. Dùng từ vay mượn khi chưa hiểu có thể gây mơ hồ, lệch nghĩa; cần chọn theo đối tượng giao tiếp.
5. dữ liệu. Nghĩa của từ được đặt theo ngữ cảnh.
   Phiếu học tập số 2 (bài 6 đến 8): HS tự đối chiếu theo thang điểm: đáp ứng đúng yêu cầu 0,3 điểm; dẫn chứng hoặc thao tác cụ thể 0,3 điểm; lí giải có căn cứ 0,3 điểm; diễn đạt 0,1 điểm. Chấp nhận cách hiểu khác nếu không trái dữ kiện và có lí lẽ rõ ràng.

HS vận dụng cách phát triển từ vựng và cách kiểm tra nghĩa để phân tích một từ mới hoặc từ có nghĩa mở rộng gặp trong thực tế.

HS chọn một từ mới hoặc từ có nghĩa mở rộng em đã gặp trong bản tin, trong lời nói của người thân hoặc trên sách báo. Viết ra và trả lời ba câu hỏi:

• Từ đó phát triển theo cách nào (mở rộng nghĩa, tạo từ mới hay vay mượn)?
• Phần nghĩa cũ và phần nghĩa mới là gì? Có mối liên hệ nào không?
• Từ đó có phù hợp với người nghe, người đọc không? Vì sao?
  Giao về nhà: viết một đoạn văn 5 đến 7 câu trình bày kết quả phân tích.

• Sản phẩm trên lớp: 2 đến 3 HS trình bày một từ đã phân tích, có chỉ rõ nghĩa cũ, nghĩa mới và cách phát triển.
• Sản phẩm về nhà: đoạn văn 5 đến 7 câu, có ít nhất một ví dụ về từ phát triển nghĩa, một nhận xét về mức độ phù hợp của từ với người dùng.
• Kết luận HS rút ra: từ mới cần phù hợp với nhu cầu diễn đạt và khả năng hiểu của người dùng.