Giáo án Mưa xuân

Huy động trải nghiệm chờ đợi của HS, từ đó dẫn vào vấn đề: cùng một cảnh thiên nhiên có thể gợi những tâm trạng khác nhau.

GV đặt câu hỏi khởi động: "Em đã bao giờ chờ đợi một người hẹn mà họ không đến chưa? Khi đó, cảnh vật xung quanh em trông như thế nào?" Sau đó GV nêu vấn đề: "Vì sao cùng cảnh mưa xuân lại có thể gợi hai tâm trạng khác nhau?" HS ghi vấn đề vào vở để trả lời ở cuối tiết học.

Một đến hai câu trả lời của HS về trải nghiệm chờ đợi và cảm nhận cảnh vật khi lòng vui hoặc buồn. Kết luận sơ bộ được ghi trên bảng: cảnh vật có thể đổi sắc theo tâm trạng người nhìn. Vấn đề cần giải quyết: cảnh mưa xuân và hoa xoan trong bài thơ đổi sắc như thế nào qua các chặng cảm xúc?

HS nhận ra bài thơ kể một chuyện nhỏ về cô gái thôn quê, tách được ba chặng cảm xúc và chỉ rõ những dữ kiện được cung cấp và điều có thể suy ra từ mỗi chặng.

HS làm việc theo nhóm 4 người, trên khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nội dung chính: (1) Cô gái thôn quê xưng "em" kể tâm trạng mong gặp người thương trong dịp hội chèo. (2) Mưa xuân và hoa xoan ban đầu hoà với háo hức, chờ mong. (3) Cuộc hẹn không thành làm cô trở về trong buồn tủi; cảnh vẫn là làng quê ấy nhưng đã đổi sắc. (4) Niềm mong đợi không hoàn toàn mất đi, nhưng cảm giác xuân qua làm nỗi lỡ làng thêm rõ. Nhiệm vụ: tìm hình ảnh thiên nhiên ở mỗi chặng, ghi tâm trạng tương ứng, rồi phân biệt dữ kiện được cung cấp với điều có thể suy ra. Ở tiết 1, nhóm hoàn thành đến chặng 2; tiết 2 hoàn thành phần còn lại và tổng hợp.

Phiếu học tập số 1 hoàn thiện, gồm bảng ba chặng với ba cột: hình ảnh thiên nhiên, tâm trạng nhân vật, dữ kiện/điều suy ra. Kiến thức HS rút ra: Bài thơ kể một chuyện nhỏ theo ba chặng: háo hức chờ mong (mưa xuân và hoa xoan hoà với niềm vui) → buồn tủi khi cuộc hẹn không thành (cảnh vẫn là làng quê nhưng đã đổi sắc) → nỗi lỡ làng còn lại (niềm mong đợi chưa mất hẳn nhưng cảm giác xuân qua làm nỗi lỡ làng rõ hơn). Đây là sự chuyển động tâm trạng qua cùng một hình ảnh thiên nhiên.

HS phân tích được cách bài thơ kể một chuyện nhỏ, ngôn ngữ gần lời nói và cảnh hội làng quê tạo chất giọng riêng, đồng thời giải thích được quan hệ giữa cảnh và tình.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2 với bốn câu hỏi: (1) Bài thơ kể chuyện nhỏ nào, và vì sao việc kể chuyện giúp diễn tả chuyển động tâm trạng? (2) Ngôn ngữ gần lời nói đem lại cảm giác gì khi đọc bản diễn giải? (3) Cảnh hội và sinh hoạt làng quê góp phần tạo chất giọng riêng như thế nào? (4) Vì sao cùng cảnh mưa xuân lại có thể gợi hai tâm trạng khác nhau? Tiết 1 HS hoàn thành câu (1) và (2); tiết 2 hoàn thành (3) và (4). Yêu cầu: mỗi ý phải có căn cứ, không chỉ liệt kê cảnh đẹp.

Phiếu học tập số 2 hoàn thiện. Kiến thức HS rút ra: (1) Bài thơ kể một chuyện nhỏ về cuộc hẹn hội chèo, qua đó bộc lộ chuyển động tâm trạng từ háo hức đến thất vọng và hi vọng còn lại. (2) Ngôn ngữ gần lời nói làm giọng thơ tự nhiên, thân mật, như lời tâm sự của cô gái. (3) Cảnh hội và sinh hoạt làng quê tạo không khí thôn dã, làm nổi bật khoảng cách giữa không khí chung và nỗi buồn riêng. (4) Cùng cảnh mưa xuân nhưng cô gái nhìn qua người đang mong rồi lỡ hẹn nên ý nghĩa cảm xúc thay đổi cùng trải nghiệm, chứ không chỉ do thời tiết. Đây là đáp án tham khảo, chấp nhận cách hiểu khác có căn cứ.

Củng cố nhận biết thể loại, nội dung và quan hệ cảnh – tình; rèn kĩ năng lập luận có dẫn chứng và ghi rõ giới hạn suy luận.

HS làm việc cá nhân, sau đó đối chiếu theo cặp. GV dùng các câu sau (đề gốc được giữ nguyên ý): Câu 1: Văn bản được học thuộc kiểu/thể loại nào? A. truyện truyền kì; B. thơ trữ tình bảy chữ; C. nghị luận xã hội; D. văn bản thông tin. Câu 2: Điều gì làm tâm trạng cô gái chuyển từ háo hức sang buồn tủi? Câu 3: Xét hai nhận định: a) Cảnh đổi sắc qua cảm xúc được gắn với quan hệ giữa cảnh và tình (Đ); b) Cảnh mưa xuân và hoa xoan giữ một sắc thái vui duy nhất suốt bài (S). Câu 4: Vì sao cùng cảnh mưa xuân lại có thể gợi hai tâm trạng khác nhau? Câu 5: Giải thích vai trò của quan hệ: mưa xuân và hoa xoan đổi sắc cảm xúc khi cuộc hẹn không thành (2–4 câu). Câu 6: Ghép: Hội chèo và mong gặp – chặng chờ đợi háo hức; Cuộc hẹn không thành – bước chuyển tâm trạng; Cảnh đổi sắc qua cảm xúc – quan hệ giữa cảnh và tình. Câu 7: Nếu đổi toàn bộ bản diễn giải thành "một cảnh hội vui", những phương diện cảm xúc nào sẽ mất? Có thể đối chiếu đáp án và học liệu tương tác tại NeoEdu.

Đáp án tham khảo: Câu 1: B (bài thơ trữ tình bảy chữ, kể một chuyện nhỏ để diễn tả chuyển động tâm trạng). Câu 2: Cuộc mong gặp người thương ở hội chèo không thành; cô trở về trong thất vọng, buồn tủi. Câu 3: a) Đ; b) S (cảnh đổi sắc theo cảm xúc, không giữ một sắc thái vui). Câu 4: Cảnh được nhìn qua người đang mong rồi lỡ hẹn; ý nghĩa cảm xúc thay đổi cùng trải nghiệm, không chỉ do thời tiết. Câu 5: Quan hệ cảnh – tình: cùng mưa xuân và hoa xoan, khi hẹn được thì cảnh vui, khi hẹn không thành thì cảnh buồn, làm rõ nỗi lỡ làng. Câu 6: Hội chèo và mong gặp – chặng chờ đợi háo hức; Cuộc hẹn không thành – bước chuyển tâm trạng; Cảnh đổi sắc qua cảm xúc – quan hệ giữa cảnh và tình. Câu 7: Mất nỗi mong đợi và hi vọng còn lại, sự hụt hẫng và nỗi lỡ làng; cảnh chỉ còn là bức tranh vui, không còn chiều sâu tâm trạng của cô gái.

Vận dụng cách phân tích có tổ chức để viết đoạn văn ngắn làm rõ chủ đề khát vọng tình yêu và nỗi lỡ làng qua ít nhất hai chi tiết trong bản diễn giải, liên hệ với trải nghiệm chờ đợi của bản thân.

HS viết đoạn văn 100–150 chữ trả lời yêu cầu: làm rõ chủ đề "khát vọng tình yêu và nỗi lỡ làng trong tâm hồn cô gái quê" qua ít nhất hai chi tiết trong bản diễn giải; phân tích theo trình tự tổ chức (chi tiết → ý nghĩa), không chỉ kể lại. Trong lớp, HS viết phần mở đoạn và câu chủ đề; phần còn lại hoàn thành ở nhà. Đoạn văn có thể kết thúc bằng một câu nêu cảm nhận cá nhân về trải nghiệm chờ đợi.

Đoạn văn 100–150 chữ có câu chủ đề nêu đúng trọng tâm (khát vọng tình yêu và nỗi lỡ làng), có ít nhất hai chi tiết (ví dụ: mưa xuân và hoa xoan hoà với háo hức; cuộc hẹn không thành làm cảnh đổi sắc), có phân tích ý nghĩa của chi tiết và câu kết nêu cảm nhận cá nhân. Đoạn văn phải tránh suy diễn ngoài bản diễn giải.